12 September 2019

James Thurber: Τα 13 Ρολόγια

Διαβάζοντας στα «13 Ρολόγια» του Τζέιμς Θέρμπερ για τον πανύψηλο, κακότροπο Δούκα που είχε παγώσει τον χρόνο στο κάστρο του για να κρατήσει κοντά του τη Σαραλίντα, την αγαπημένη του ανιψιά με τα ζεστά χέρια, θυμήθηκα τη Μις Χάβισαμ, την γοτθικών καταβολών ηρωίδα του Τσαρλς Ντίκενς από τις «Μεγάλες Προσδοκίες»: η Μις Χάβισαμ έμενε κλεισμένη στη βίλα της, ντυμένη με το νυφικό της, έχοντας σταματήσει τα ρολόγια στην ώρα που, χρόνια πριν, είχε παραλάβει το γράμμα που την ενημέρωνε ότι ο αρραβωνιαστικός της δεν είχε σκοπό να την παντρευτεί, τα πάντα εκεί μέσα είχαν αραχνιάσει και το γαμήλιο τραπέζι εξακολουθούσε να είναι στρωμένο, παραδομένο στη σήψη και την εγκατάλειψη. Ο Δούκας από τα «13 Ρολόγια» μοιάζει να είναι η αρσενική εκδοχή της Μις Χάβισαμ με μια αντιστροφή της ιστορίας, καθώς εκείνος προσπαθεί να κερδίσει χρόνο για να καταφέρει να πραγματοποιήσει το μυστικό σχέδιό του.

Παγώνει λοιπόν τα πάντα μέσα στο σκοτεινό του κάστρο, μαζί και τα δεκατρία ρολόγια που κοσμούν τους τοίχους του. Προκειμένου να μην μάθει κανείς τον απώτερο σκοπό του, επιτρέπει σε διάφορους επίδοξους υποψήφιους να αγωνιστούν για την καρδιά της Σαραλίντα, αναγκάζοντάς τους να περάσουν δοκιμασίες που φαίνονται και, πολλές φορές είναι, ακατόρθωτες. Φυσικά όλοι χάνουν, συχνά με κόστος της ζωής τους. Ώσπου φτάνει στο κάστρο ένας περιπλανώμενος τροβαδούρος, που είναι στην πραγματικότητα πρίγκιπας, και ο Δούκας του αναθέτει να βρει και να του φέρει χίλια πετράδια μέσα σε 99 ώρες. Επιπλέον, πρέπει να κάνει τα ρολόγια να δείχνουν πέντε η ώρα όταν θα γυρίσει. Ο πρίγκιπας θα μπορούσε να ταξιδέψει ως το δικό του παλάτι και να φέρει τα πετράδια, ωστόσο θα έπρεπε να έχει στη διάθεσή του 99 μέρες για να πάει και να γυρίσει. Και πώς είναι δυνατόν να δείξουν πέντε η ώρα τα ρολόγια αφού οι δείκτες τους είναι παγωμένοι και ο Δούκας έχει σφάξει, όπως λέει, τον χρόνο; Δύο φαινομενικά αδύνατοι άθλοι τους οποίους ο πρίγκιπας, με τη βοήθεια ενός παράξενου πλάσματος, του Γκόλουξ, θα επιχειρήσει να φέρει εις πέρας.

Ο Αμερικανός Τζέιμς Θέρμπερ ήταν μια πολύ ξεχωριστή περίπτωση καλλιτεχνικού πνεύματος. Στα έργα του πρωταρχικό ρόλο παίζει το μαύρο, ανελέητο πολλές φορές, χιούμορ και οι καίριες αλληγορίες για την σύγχρονή του εποχή – κάτι που αποτυπώνεται με τρόπο απολαυστικό σε ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του, το «Μύθοι για την εποχή μας» (1940). Η οξυδερκής, διορατική και σαρκαστική του άποψη για τον κόσμο διοχετευόταν όχι μόνο στις ιστορίες του, αλλά και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ασπρόμαυρα σκίτσα – γελοιογραφίες του, για τα οποία του έλεγαν ότι έμοιαζαν σαν να τα είχε φτάξει κάτω από το νερό. Και όντως τα σχέδιά του είχαν μια πρωτογένεια και μια ηθελημένη αφέλεια που, σε συνδυασμό με την απλότητά τους, πρόβαλλαν με αμεσότητα το ιδιότυπο χιούμορ του δημιουργού τους.

Σε μια αναλογία, το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε για τα κείμενά του. Ο Θέρμπερ έγραψε τα «13 Ρολόγια» το 1950, και η ιστορία που αφηγείται είναι, με μια πρώτη επιφανειακή ανάγνωση, ένα παραμύθι για μεγάλους και μικρούς – κυρίως, μάλιστα, για μεγάλους, καθώς οι συμβολισμοί και τα βαθύτερα νοήματά του έχουν καίρια σημασία. Η ατμόσφαιρα του παραμυθιού και της φαντασίας κυριαρχεί, είναι αυτή που ουσιαστικά δίνει κάθε φορά ώθηση στην ιστορία, ενώ το έντονο σουρεαλιστικό στοιχείο πηγαίνει τα πάντα ένα βήμα παραπέρα. Ωστόσο αυτό που ουσιαστικά κάνει εδώ ο Θέρμπερ είναι ότι παίρνει τα κλασικά στοιχεία του παραμυθιού και τα αποδομεί – δεν διστάζει, όταν χρειάζεται, να τα ανατρέψει κιόλας. Μέσα στο παραμυθένιο σύμπαν που δημιουργεί, κρύβονται αλήθειες πολύ δραματικές. Η δίψα για εξουσία, η ανεξέλεγκτη άσκησή της, η αλαζονεία που δίνει η ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας, κρίνονται με τρόπο διακριτικό αλλά ιδιαίτερα αιχμηρό και, ενίοτε, τραγικό. Αντιλαμβανόμαστε από ένα σημείο και πέρα ότι ο Δούκας έχει διαπράξει εγκλήματα για τα οποία δεν έχει τιμωρηθεί, αλλά ακόμα και αυτός ο σκληρός μονάρχης δεν μπορεί να γλιτώσει από τις τύψεις. Κάποια στιγμή, αναπόφευκτα, θα έρθει η δικαίωση για τα θύματά του.

Πέρα από την ιστορία αυτή καθεαυτή με τα πολυεπίπεδα νοήματα και την ιδιότυπη αφήγηση, που έχει αποδοθεί εξαιρετικά εύστοχα με την μετάφραση της Δήμητρας Σίμου, έχει μεγάλο ενδιαφέρον και η σημειολογία της. Κατά την εξέλιξή της, γίνεται ένα συνεχές παιχνίδι με τους αριθμούς που παραπέμπει μεν στα παραμύθια, αλλά συνδέεται άμεσα και με στοιχεία της πλοκής και του μύθου της. Έχουμε, αρχικά, τα δεκατρία ρολόγια του κάστρου: το 13, παραδοσιακά, θεωρείται γρουσούζικος αριθμός, εδώ ωστόσο  χρησιμομοποιείται και σε αντιδιαστολή με το γεγονός ότι 13 είναι τα ρολόγια, τα οποία έχουν 12 ώρες. Είναι σαν το ένα ρολόι, το δέκατο τρίτο να περισσεύει. Μια αντίθεση που τονίζει τη δυσρυθμία που επικρατεί στο κάστρο και την αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά. Στη συνέχεια έχουμε το 5: ο πρίγκιπας πρέπει, αφού φέρει τα χίλια πετράδια στον Δούκα, να γυρίσει και τα δεκατρία ρολόγια ώστε να δείχνουν 5. Και πάλι δεν είναι τυχαία η επιλογή του αριθμού αυτού, αφού πέντε είναι και οι βασικοί ήρωες: ο Δούκας, ο πρίγκιπας, η Σαραλίντα, ο Γκόλουξ και η Χάγκα, ένα ακόμα μυστηριώδες πλάσμα που ο ρόλος του στην εξέλιξη της ιστορίας θα είναι καταλυτικός. Τέλος, έχουμε το 99. Ο πρίγκιπας έχει 99 ώρες για να φέρει τα πετράδια, τα οποία πρέπει να είναι 1000 – σε μια αναλογία με τα 13 ρολόγια και τις 12 ώρες, έτσι και σ’ αυτή την περίπτωση έχουμε ένα λιγότερο. Επιπλέον, το 99 αποτελείται από δύο εννιάρια: το 9 είναι μαγικός αριθμός και το συναντάμε συχνά σε παραμύθια. Αλλά και στην προπαίδεια, το 9 έχει μια μοναδική ιδιότητα: με όποιον αριθμό και αν πολλαπλασιαστεί, αν προσθέσουμε τα ψηφία του εκάστοτε γινομένου, έχουμε κάθε φορά αποτέλεσμα 9. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι το 99 είναι, στον προγραμματισμό, ο υψηλότερος αριθμός που μπορεί να χωρέσει σε έναν δεκαδικό δυαδικής κωδικοποίησης 8-bit. Μπορεί η συγκεκριμένη κωδικοποίηση να επισημοποιήθηκε αργότερα, ωστόσο λαμβάνοντας υπ’ όψιν την ευφυϊα του Θέρμπερ και το πόσο μπροστά από την εποχή του πετούσε η σκέψη του, ίσως τελικά ούτε και αυτή η επιλογή του να μην ήταν τυχαία.

Ο Ντάνιελ Εγκνέους, Σουηδός εικονογράφος που ζει στην Αθήνα, έχει ζωντανέψει με τη δική του ευφάνταστη ματιά τους χαρακτήρες και τα θέματα της ιστορίας. Τα σχέδιά του, πότε πολύχρωμα και πότε ασπρόμαυρα, συνδυάζουν την έντονη απεικόνιση με τις απαλές γραμμές και μοιάζουν σαν μια φουτουριστική εκδοχή παλιών παραστάσεων. Οι φιγούρες, οι σκηνές και τα αντικείμενα έχουν κάτι από κουκλοθέατρο του παλιού καιρού, και μια λανθάνουσα γοτθική ατμόσφαιρα που συνδιαλέγεται με τις σκοτεινές, δραματικές προεκτάσεις του παραμυθιού. Ο Νιλ Γκέιμαν, ο αγαπημένος παραμυθάς της δικής μας εποχής, συμμετέχει με την ανατρεπτική του εισαγωγή στο απρόβλεπτο παιχνίδι της φαντασίας και του ονείρου που έχει στήσει ο Θέρμπερ με την ιστορία του.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Σεπτέμβριο του 2019
https://diastixo.gr/kritikes/efivika/12729-13-rologia

28 August 2019

David Pastor & Alex Pastor: Οι τελευταίες μέρες

Οι τελευταίες μέρες της Γης

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΜΕΡΕΣ
(LOS ÚLTIMOS DÍAS / THE LAST DAYS, 2013)
Σενάριο και σκηνοθεσία: Νταβίντ Παστόρ & Άλεξ Παστόρ


Έχω αναρωτηθεί πολλές φορές γιατί, σαν θεατές ή αναγνώστες, ελκυόμαστε τόσο πολύ από τις μετα-αποκαλυπτικές ιστορίες, και τι είναι αυτό που ωθεί τους δημιουργούς να καταπιάνονται με ανάλογα θέματα. Ίσως δεν υπάρχει συγκεκριμένη απάντηση στο ερώτημα αυτό, ίσως δεν υπάρχει καν απάντηση, ίσως πάλι η αιτία να πηγαίνει πολύ βαθιά πίσω στους αιώνες, στην κοινή ιστορία που δένει αναπόφευκτα το ανθρώπινο είδος από τις πρώτες μέρες της ζωής του πάνω στη Γη. Όπως και η επιστημονική φαντασία, έτσι και το θέμα μιας γενικευμένης καταστροφής που οδηγεί στο τέλος του πολιτισμού όπως το ξέρουμε, γοητεύει και θα γοητεύει τους ανθρώπους παγκοσμίως – και δεν αναφέρω τυχαία αυτές τις δύο θεματικές: τόσο το άγνωστο σύμπαν όσο και η πιθανότητα μιας επανεκκίνησης από το μηδέν της ζωής πάνω στη Γη είναι ζητήματα που τρομάζουν και συναρπάζουν ταυτόχρονα.

Στην ισπανική ταινία “Οι τελευταίες μέρες”, η ιστορία ξεκινάει in medias res, με τον πρωταγωνιστή, τον Μαρκ, νεαρό προγραμματιστή σε μια μεγάλη εταιρεία της Βαρκελώνης, να σκάβει ένα υπόγειο τούνελ μαζί με άλλους ανθρώπους. Η ατμόσφαιρα είναι τεταμένη, αγχωτική. Είναι προφανές ότι κάτι έχει συμβεί και ο μόνος τρόπος διαφυγής είναι αυτό το τούνελ που σκάβουν όλοι μαζί, σχεδόν με νύχια και με δόντια. Όταν επιτέλους καταφέρνουν να σπάσουν τον τοίχο, διαπιστώνουν με ενθουσιασμό ότι μόλις απέκτησαν πρόσβαση στο υπόγειο δίκτυο του μετρό, γιατί όπως φαίνεται μόνο υπογείως μπορούν να κινηθούν.


Παράλληλα μέσα από φλας μπακ, παρακολουθούμε στιγμιότυπα από τη ζωή του Μαρκ – τη συμβίωσή του με την αγαπημένη του Χούλια, τον τρόμο του μπροστά στο ενδεχόμενο απόκτησης ενός παιδιού που τον φέρνει σε αντιπαράθεση μαζί της, την ανήσυχη περιέργειά του απέναντι στην παράξενη συμπεριφορά ενός γείτονα που έχει μήνες να βγει από το διαμέρισμά του, την αγωνία του για την επαναλαμβανόμενη αποτυχία στη διόρθωση ενός σφάλματος στον κώδικα που προσπαθεί να συντάξει στη δουλειά του, τη συνάντησή του με τον Ενρίκε, τον επονομαζόμενο “Εξολοθρευτή”, έναν ειδικό στη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού, που έχει έρθει στην εταιρεία για να αποφασίσει ποιος πρέπει να παραμείνει και ποιος να απολυθεί.


Τα πάντα ανατρέπονται όταν αρχίζει και επιβεβαιώνεται μέσω της τηλεόρασης η φήμη ότι μια παράξενη πανδημία έχει ήδη αρχίσει να χτυπάει τον πληθυσμό της Γης με τη μορφή, αρχικά, μιας ιδιαίτερα σφοδρής κρίσης πανικού που κάνει τον εκάστοτε φορέα αυτού του αδιευκρίνιστου ιού να αναπτύσσει μια ακραία αγοραφοβία η οποία έχει σαν συνέπεια τον σχεδόν ακαριαίο θάνατό του με το που θα βρεθεί σε εξωτερικό χώρο. Καθώς τα κρούσματα του “Πανικού”, όπως βαφτίζεται η πανδημία, αρχίζουν να εκδηλώνονται στο κοντινό του περιβάλλον, ο Μαρκ προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στα προβλήματα της δουλειάς και τη ρήξη στη σχέση του με τη Χούλια ενώ παράλληλα ζει με το άγχος μην τυχόν ο “Εξολοθρευτής” αποφασίσει την απόλυσή του. Αναπάντεχα, ωστόσο, πέφτει και ο ίδιος θύμα του ιού ενώ βρίσκεται στην εταιρεία, και παγιδεύεται εκεί μαζί με άλλους συναδέλφους του αλλά και τον Ενρίκε, που είχαν την ίδια ατυχία.


Η αρχική αντιπάθεια ανάμεσα στον Μαρκ και τον Ενρίκε παραμερίζεται προσωρινά όταν αποφασίζουν να συνεργαστούν καθώς ο πρώτος έχει στη διάθεσή του έναν φακό και ο δεύτερος ένα GPS, απαραίτητα εξαρτήματα για να μπορέσουν μαζί να διασχίσουν το δαιδαλώδες υπόγειο σιδηροδρομικό δίκτυο και να φτάσουν ο Μαρκ στο διαμέρισμά του για να βρει τη Χούλια και ο Ενρίκε σε κάποιον άλλον προορισμό για τον οποίο μιλάει αόριστα προς το παρόν. Ενώ από πάνω τους η Βαρκελώνη ερημώνει και διαλύεται και ο κόσμος, που έχει εγκλωβιστεί στα υπόγεια, στα διαμερίσματα και στα εμπορικά κέντρα, αγριεύει όλο και περισσότερο, η αναγκαστική συμπόρευση του Μαρκ και του Ενρίκε περνάει από σαράντα κύματα, ωστόσο, καθώς αναγκάζονται να αγωνιστούν για την επιβίωσή τους, μια πολύ δυνατή σχέση φιλίας αρχίζει να ανθίζει ανάμεσά τους.


“Οι τελευταίες μέρες” δεν είναι μια συνηθισμένη δυστοπική ταινία. Δεν έχει τέρατα, μεταλλαγμένους εχθρούς, όπλα μαζικής καταστροφής ή ατρόμητους πολεμιστές. Εδώ, η αιτία που προκαλεί την καταστροφή του πλανήτη είναι η ακραία μορφή μιας ανθρώπινης αντίδρασης που όμως αποκλείει κάθε παραγωγική ή δημιουργική δραστηριότητα και απαγορεύει την επαφή με τον έξω κόσμο. Οι άνθρωποι αναγκάζονται να παραμείνουν κλεισμένοι μέσα, σε όποιο μέρος τους χτύπησε ο ιός ή στον κοντινότερο κλειστό χώρο που μπόρεσαν να εντοπίσουν. Είναι πλέον αναγκασμένοι να αντικρίζουν τον ήλιο μόνο μέσα από παράθυρα, αφού η άμεση έκθεση στο φως του είναι θανατηφόρα. Αυτό σημαίνει ότι το εξωτερικό περιβάλλον εγκαταλείπεται στην τύχη του και η πόλη παύει να υφίσταται με την οικεία της μορφή. Στους δρόμους της Βαρκελώνης περιφέρονται ελάφια ανάμεσα σε τρακαρισμένα ή παρατημένα αυτοκίνητα, αρκούδες κόβουν βόλτες μέσα σε εκκλησίες. Οι άνθρωποι χάνουν σταδιακά την συνείδησή τους και την συναίσθηση της υπόστασής τους και δεν διστάζουν να καταφύγουν στην ακραία βία προκειμένου να κρατήσουν για τον εαυτό τους προμήθειες, πολύτιμα εργαλεία ή καταφύγια που δεν είναι διατεθειμένοι να μοιραστούν με άλλους.


Η αρχοντική Βαρκελώνη μετατρέπεται σε ένα απέραντο νεκροταφείο έμψυχων όντων και άψυχων αντικειμένων, παραδομένη στα στοιχεία της φύσης και τις εναλλαγές των εποχών. Η πόλη που άλλοτε έσφυζε από ζωή είναι πια σαν ένα βομβαρδισμένο τοπίο όπου η ανθρώπινη ζωή παύει να έχει αξία. Πρώην φιλήσυχοι πολίτες οργανώνονται σε συμμορίες που ληστεύουν και λεηλατούν. Τα υλικά αγαθά δεν έχουν πια λόγο ύπαρξης, ενώ απλά αντικείμενα όπως ο φακός ή το GPS, τα οποία, στην συνηθισμένη καθημερινότητα, μπορεί να μην υπολογίζονται καν ή να θεωρούνται δεδομένα, γίνονται ξαφνικά εργαλεία ζωτικής σημασίας, που αξίζει ακόμα και να σκοτώσει κανείς για να τα διεκδικήσει.


Μέσα σ’ αυτές τις ασυνήθιστα επικίνδυνες συνθήκες, ο Μαρκ προσπαθεί να διατηρήσει την ανθρωπιά και την ψυχραιμία του απέναντι στις ακρότητες που συναντάει στο δύσκολο ταξίδι του. Ο Ενρίκε, από την άλλη, αποστασιοποιείται σταδιακά από τον ρόλο του ψυχρού “Εξολοθρευτή” και αφήνει να βγει στην επιφάνεια ο αληθινός, καλός εαυτός του. Οι δυο τους ανακαλύπτουν στην πορεία ότι όχι μόνο μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς να δολοφονήσουν ο ένας τον άλλον, αλλά και ότι η σχέση τους εξελίσσεται ολοένα και προς το καλύτερο, σαν μια σύνδεση πατέρα – γιου ή μεγαλύτερου – μικρότερου αδερφού, κάτι που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον άτυπο εμφύλιο που φουντώνει καθημερινά γύρω τους.


Όπως και σε άλλες ευρωπαϊκές μετα-αποκαλυπτικές ταινίες, έτσι και στις “Τελευταίες μέρες” ο ψυχολογικός τρόμος υπερισχύει, αν και δεν λείπουν ορισμένες πραγματικά αξέχαστες σκηνές δράσης και αγωνίας. Η ταινία είναι εξαιρετικά κινηματογραφημένη, με έμφαση στα μουντά χρώματα που θυμίζουν ξεβαμμένες φωτογραφίες. Το υποβλητικό της κλίμα ενισχύεται από τις καθηλωτικές εικόνες της κατεστραμμένης Βαρκελώνης και από τη συναισθηματική ένταση των δύο πρωταγωνιστών, τον νεαρό Κιμ Γκουτιέρεθ και τον βετεράνο Χοσέ Κορονάδο, που έχουν απίστευτη χημεία μεταξύ τους. Οι σκηνές στο υπόγειο σιδηροδρομικό δίκτυο, πνιγμένες στο σκοτάδι, αναδίδουν έναν εφιαλτικό αέρα αβεβαιότητας που δεν είναι μια απλή, γενική αίσθηση αλλά οφείλεται στις εχθρικές διαθέσεις άλλων εγκλωβισμένων που καραδοκούν με τα όπλα στα χέρια.


Πέρα από τα δευτερεύοντα θέματα που θίγονται με τρόπο αλληγορικό στην ταινία, όπως είναι η οικολογική καταστροφή που ο ίδιος ο άνθρωπος προκαλεί συνεχώς στο περιβάλλον με ελάχιστες έως μηδαμινές πιθανότητες επανόρθωσης ή η έλλειψη επικοινωνίας, η ιστορία εστιάζει κυρίως και με τρόπο ιδιαίτερα συγκινητικό στις ανθρώπινες σχέσεις, τη δύναμη της φιλίας και της αγάπης. Ο Μαρκ και ο Ενρίκε καταφέρνουν να μην αλλοτριωθούν, και το ίδιο διαπιστώνουμε αργότερα και για τη Χούλια. Κάπου μέσα στην καταστροφή, ανθίζει δειλά η ελπίδα ότι ο κόσμος μπορεί να ξαναφτιαχτεί από την αρχή. Με μεγάλο κόστος βέβαια, και αργούς ρυθμούς, αλλά τελικά δεν χάθηκαν όλα. Με τα τελευταία συγκινητικά πλάνα αντιλαμβανόμαστε ότι, καθώς αγωνιζόμαστε για το παρόν, πάντα πρέπει να έχουμε τα μάτια μας στραμμένα στο μέλλον, γιατί εκεί κρύβεται το κλειδί για την αναγέννησή μας.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο FRACTAL τον Αύγουστο του 2019
https://www.fractalart.gr/oi-teleytaies-meres-tis-gis/