Showing posts with label χρονογράφημα. Show all posts
Showing posts with label χρονογράφημα. Show all posts

30 March 2017

Η δική μου Δάφνη


Δεν είναι πολλά αυτά που θα ήθελα πραγματικά να θυμάμαι από τα χρόνια του σχολείου στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, ωστόσο εκείνο που μάλλον δεν πρόκειται να ξεχάσω ποτέ είναι το ίδιο το σχολικό κτίριο - ένα αχανές και φουτουριστικό για την εποχή του συγκρότημα χτισμένο στο λόφο κάτω από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, ακριβώς στα σύνορα Δάφνης και Νέου Κόσμου.

Το τεράστιο αυτό κτιριακό συγκρότημα, που όλοι το ήξεραν τότε σαν 'τα σχολεία της Δάφνης' ακριβώς γιατί ήταν πάνω στα σύνορα των δήμων, ήταν σχεδιασμένο με ευρωπαϊκές προδιαγραφές και στέγαζε τότε τρία σχολεία. Ένα απ' αυτά ήταν και το δικό μου, το 43ο Γυμνάσιο-Λύκειο Αθηνών, η είσοδος του οποίου βρισκόταν στην κορυφή σχεδόν της ανηφόρας η οποία οδηγούσε στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και που έφερε τη μυθιστορηματική ονομασία 'οδός Ασπρογέρακα' - το καθημερινό ανέβασμα αυτής της ανηφόρας μάς φαινόταν κανονικός Γολγοθάς.

Χτισμένο στη θέση ενός γηπέδου που ανήκε στις ομάδες Φοίβος και Θρίαμβος του Νέου Κόσμου, ήταν αρχικά Γυμνάσιο Θηλέων προτού μετατραπεί σε Ενιαίο Λύκειο με την κατάργηση του διαχωρισμού των σχολείων σε αρρένων και θηλέων στα τέλη της δεκαετίας του '70. Είχε μια εξαιρετικά περίπλοκη και δαιδαλώδη αρχιτεκτονική -  γεμάτο διαδρόμους και σκάλες που οδηγούσαν σε άλλες πτέρυγες, στις περισσότερες από τις οποίες η είσοδος φραζόταν αποθαρρυντικά με κάτι πανύψηλες καγκελόπορτες πίσω από τις οποίες έβλεπες σκάλες που κατέβαιναν σε άγνωστα υπόγεια, άλλους διαδρόμους που έβγαζαν σε αίθουσες που δεν χρησιμοποιούνταν ποτέ. Υπήρχε και μία τέτοια πόρτα που συνέδεε το δικό μας σχολείο με ένα από τα άλλα δύο, το 3ο Γυμνάσιο Δάφνης, και άνοιγε ένα Σαββατοκύριακο το χρόνο, ώστε να έχουμε κι εμείς πρόσβαση στην αίθουσα εκδηλώσεων του άλλου σχολείου όπου παραδοσιακά γινόταν το ετήσιο Πολιτιστικό Διήμερο - συνήθως μια θεατρική παράσταση την πρώτη μέρα, και μουσιοκοχορευτική εκδήλωση τη δεύτερη.


Ήταν κατασκευασμένο σε διάφορα επίπεδα τα οποία συχνά διασταυρώνονταν μεταξύ τους. Για να πας σε ορισμένες αίθουσες έπρεπε να κατεβείς μία και δύο σκάλες, κι ενώ τυπικά κατέβαινες στο υπόγειο, στην ουσία ήταν κάτι σαν δεύτερο ισόγειο, αφού δίπλα ακριβώς από τις αίθουσες υπήρχε ένας διάδρομος με κάγκελο αντί για τοίχο κι ένα στενόμακρο παρτέρι κατά μήκος του απ' έξω, στην οδό Γράμμου, τον δρόμο που κατέβαινε από την πάνω πλευρά. Οι υπόλοιπες αίθουσες ήταν μοιρασμένες σε ορόφους με μπαλκόνια, ενώ πέρα από τις άπειρες πτέρυγες του συνόλου του συγκροτήματος, το δικό μας σχολείο είχε κι αυτό δύο πτέρυγες: η κάτω πτέρυγα στέγαζε το Λύκειο και μέρος του Γυμνασίου και η πάνω το υπόλοιπο Γυμνάσιο. Οι πτέρυγες αυτές ενώνονταν μεταξύ τους με ένα είδος γαλαρίας πάνω στην οποία ήταν το γραφείο των καθηγητών, το Χημείο (για την ακρίβεια, η αίθουσα που χρησιμοποιούνταν σαν Χημείο, γιατί το πραγματικό Χημείο, η πραγματική αίθουσα δηλαδή που προοριζόταν για Χημείο με βάση τα κατασκευαστικά σχέδια του κτιρίου, παρέμενε κλειστή) και μία-δύο αίθουσες ακόμα. Η κάθε αυλή (τις οποίες λέγαμε 'η πάνω' και 'η κάτω' αυλή) είχε το δικό της γυμναστήριο -  ήταν δύο μεγάλες αίθουσες με διαλυμένα στρώματα και ξεχαρβαλωμένα όργανα γυμναστικής, ενώ και στις δύο υπήρχε μια πόρτα που οδηγούσε σε μια σκάλα η οποία με τη σειρά της οδηγούσε σε μία κλειδωμένη πόρτα - λογικά πίσω απ' αυτή την πόρτα ήταν το κανονικό αποδυτήριο, αλλά εμείς χρησιμοποιούσαμε γι' αυτή τη δουλειά τις ίδιες τις σκάλες.

Από ένα σημείο των μπαλκονιών της κάτω πτέρυγας φαινόταν μια τρίτη αυλή που δεν έμοιαζε με τις άλλες δύο, καθώς είχε γύρω γύρω σκαλοπάτια που κατέβαιναν σε χαμηλότερο επίπεδο. Αν και υπήρχαν  αίθουσες και διάδρομοι που έβλεπαν σ' αυτήν, δεν υπήρχε πρόσβαση καθώς κάποια στιγμή αναπόφευκτα θα συναντούσες μια καγκελόπορτα που θα σου έκλεινε το δρόμο. Στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο για αυλή, αλλά πισίνα, εξ ου και τα σκαλιά -  είπαμε... το κτίριο είχε ευρωπαϊκές προδιαγραφές... Φυσικά δεν είχε ποτέ την τύχη να τη γεμίσουν με νερό κι ευτυχώς δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ ως πισίνα.

Υπήρχε και μια μεγάλη δίφυλλη πόρτα κοντά στην είσοδο του κτιρίου η οποία αποτελούσε ένα από τα πάμπολλα άλυτα μυστήρια της εποχής, ως τη στιγμή που ένας καθηγητής μας ανακοίνωσε πως θα μας πήγαινε στις 'Σεϋχέλλες' και άνοιξε αυτή ακριβώς την πόρτα για να μας δείξει τι κρυβόταν από πίσω - όχι φυσικά κάποιος τροπικός παράδεισος με φοινικόδεντρα, αλλά ένα σκονισμένο και ημισκότεινο χάος από σακιά γεμάτα παλιά διαγωνίσματα και εκθέσεις, κιβώτια με άλλα χαρτιά, παλιές καρέκλες και θρανία, μικρότερες πόρτες και άλλους διαδρόμους. Από τότε η ονομασία 'Σεϋχέλλες' ακολουθούσε αυτό το κομμάτι του κτιρίου μέχρι που η δική μου τάξη τέλειωσε το Λύκειο και ακολούθησε άλλους δρόμους, λιγότερο ή περισσότερο συναρπαστικούς από τους δαιδαλώδεις διαδρόμους του σχολικού συγκροτήματος.

Για καιρό η Δάφνη ήταν συνυφασμένη στο μυαλό μου με τα χρόνια του σχολείου, και μάλλον εξαιτίας αυτής της ταύτισης δεν ενδιαφέρθηκα περισσότερο γι' αυτή την περιοχή, κι ακόμα λιγότερο όταν βρέθηκα στα Νότια προάστια, φαινομενικά αρκετά μακριά από κει. Για καμιά δεκαετία περίπου συνέχισε να είναι συνδεδεμένη αποκλειστικά μ' αυτό το κομμάτι, ώσπου κάποια στιγμή μπήκε ξανά στη ζωή μου, αυτή τη φορά με το τρένο - για την ακρίβεια με το μετρό, αφού ήταν ο πιο κοντινός σταθμός στην περιοχή μου, και άρχισε ν' αποτελεί αν όχι απαραίτητο, τουλάχιστον σημαντικό σημείο αναφοράς στις διαδρομές μου προς το κέντρο.


Το γκρίζο, άχαρο και πολλές φορές μελαγχολικό της τοπίο, που τα μεσημέρια του καλοκαιριού έβραζε από τη ζέστη και τα χειμωνιάτικα απογεύματα έμοιαζε με ασπρόμαυρη βουβή ταινία, είναι τώρα γεμάτο ζωή, χρώμα και έντονες εικόνες. Ο σταθμός της Δάφνης, με την αποβάθρα του κάτω από την πλατεία Καλογήρων, συγκεντρώνει έναν πολύ μεγάλο όγκο επιβατών καθημερινά, ενώ τα τελευταία χρόνια αποτελεί το τέρμα δώδεκα με δεκαπέντε λεωφορειακών γραμμών και διερχόμενο σταθμό πολλών ακόμα. Η πλατεία, χωρισμένη σε δύο τμήματα, δεξιά κι αριστερά της κεντρικής οδού, είναι ένα από τα πιο κεντρικά σημεία των νοτίων προαστίων, ένα μεγάλο σταυροδρόμι όπου συναντιούνται λεωφόροι, δρόμοι και παράδρομοι από όλες τις κοντινές περιοχές. Σε πολύ κοντινή απόσταση, ο Υμηττός επιβάλλει την παρουσία του στην περιοχή, χαρίζοντάς της παράλληλα λίγη από τη δροσιά του τους ζεστούς καλοκαιρινούς μήνες.

Το όνομα της πλατείας προήλθε από την ομώνυμη περιοχή στην οποία ανήκει, αλλά δεν έχει σχέση, όπως ίσως φαντάζεται κανείς με μοναστήρι. Στην περιοχή ζούσαν τέσσερα αδέλφια με μεγάλη περιουσία - τους ανήκε μια αρκετά μεγάλη έκταση - αλλά παρά την οικονομική τους επιφάνεια, έμειναν ανύπαντροι ως το τέλος της ζωής τους, απομονωμένοι σ' ένα μοναχικό σπίτι, αφού τότε η περιοχή ήταν πολύ αραιοκατοικημένη, σχεδόν ερημική. Οι κάτοικοι του Μπραχαμίου που τους ήξεραν, τους έλεγαν 'οι καλόγεροι'.


Ο σταθμός, παρ' όλο που μέχρι και πριν από λίγα χρόνια ήταν ο τερματικός της γραμμής, είναι σχετικά μικρός - ωστόσο κρύβει μια πολύ ιδιαίτερη πτυχή. Στο πρώτο επίπεδο, μια εκτενής μακέτα προστατευμένη με τζάμι και μια βιτρίνα που καλύπτει σχεδόν έναν τοίχο προβάλλουν τα ευρήματα της ανασκαφής που έγινε κατά την κατασκευή του σταθμού, και τα οποία όχι μόνο μαρτυρούν την παρουσία ανθρώπων εκεί από τα αρχαία χρόνια, αλλά και την ιστορική απόδειξη ότι η Δάφνη είναι από τους πιο αρχαίους κατοικημένους δήμους της Αττικής: τα πιο παλιά ευρήματα χρονολογούνται στα προϊστορικά ακόμα χρόνια. Τμήματα από αγροικίες, τείχη, πηγάδια, αγγεία, μικροαντικείμενα καθημερινής οικιακής χρήσης και η βόρεια πλευρά της κοίτης ενός ρέματος αποτελούν τα πιο σημαντικά ευρήματα της ανασκαφής.

Στη θέση που βρίσκεται η Δάφνη, πάνω σε τμήμα της αρχαίας οδού Αθηνών - Σουνίου, βρισκόταν ο αρχαίος δήμος Αλωπεκής, τόπος καταγωγής του Σωκράτη και του Αριστείδη του Δίκαιου. Η περιοχή είναι περιτριγυρισμένη από τους λόφους του Αγίου Ιωάννη του Κυνηγού, του Αγίου Γεωργίου και της Ζωοδόχου Πηγής, έχοντας άνοιγμα προς τη θάλασσα από τη μεριά του Φαλήρου, στα νότια. Μέχρι τη δεκαετία του '50, οπότε πήρε το σημερινό όνομά της πιθανότατα εμπνευσμένο από τις δάφνες που υπήρχαν τότε στην περιοχή, ονομαζόταν Κατσιπόδι - μια ονομασία για την οποία δίνονται διάφορες ερμηνείες. Οι πιο τυπικές κάνουν λόγο για μεσαιωνική τοπωνυμία που παραπέμπει είτε στα κτήματα της οικογένειας Κατσιπόδη ή στον Κατσίμπεη, διοικητή της περιοχής την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ωστόσο λαϊκές μαρτυρίες δίνουν μια διαφορετική εκδοχή: επειδή οι βοσκοί πήγαιναν εκεί τα ζώα τους για να πιουν νερό στα πηγάδια της περιοχής, οι κάτοικοι έβρισκαν συχνά πατήματα κυρίως από κατσίκες, κι έλεγαν 'της κατσίκας το πόδι' κι έτσι προέκυψε το όνομα Κατσιπόδι. Όπως για τις περισσότερες ονομασίες περιοχών της Αθήνας που συνδέονται με κάτι, μπορεί να ισχύουν όλα τα παραπάνω ή κανένα απ' αυτά. Αυτή άλλωστε είναι και η μαγεία της πόλης - όλα αυτά τα μυστικά που κρύβει και που θέλει ή δεν θέλει να ανακαλύψεις.

Μια διαδρομή που κάνω συχνά είναι αυτή από τα νότια προς την περιοχή κοντά στον Άγιο Ιωάννη στη Βουλιαγμένης, που λέγεται Πυριτιδαποθήκη του Μετς - προφανώς κατάλοιπο και ανάμνηση πολεμικών εποχών. Η διαδρομή αυτή, αποκλειστικά πάνω σε λεωφόρους, καλύπτει ένα χαρακτηριστικό μέρος του Μπραχαμίου και της Δάφνης και, παρά τη σχετικά μικρή έκτασή της, περιλαμβάνει εναλλαγές τοπίων που συνήθως συναντά κανείς σε εθνικές οδούς: μια χαράδρα με το ρέμα, σπίτια χτισμένα ακριβώς πάνω στην κοίτη, παλιές σκάλες και δρομάκια, τμήματα με γιαπιά και παλιές πολυκατοικίες στο βάθος, σχολεία, πάρκα, πυκνοχτισμένα κομμάτια, στενούς παράδρομους που σου επιτρέπουν να ρίξεις μια κλεφτή ματιά σε αυλές άλλων εποχών, μια ψαραγορά πάνω σε κατηφορικό πλακόστρωτο που λες και βγήκε από παλιά γκραβούρα, νεότερα κτίρια στη σειρά, και φτάνοντας κάπου στον τελικό προορισμό μου, ο Άγιος Ιωάννης με το μικρό παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Πλανά.


Η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη είναι χτισμένη πάνω στην πλατεία όπου τώρα βρίσκεται και ο σταθμός του μετρό. Ακριβώς απέναντι από την είσοδό της βρίσκεται ένας σχεδόν κατακόρυφος λόφος με πολύ και πυκνό πράσινο, που τόσο το κόψιμο όσο και το μέγεθός του δημιουργεί την εντύπωση ότι δε βρίσκεται στην καρδιά της πόλης αλλά κάπου μακριά στην εξοχή. Η αρχική εκκλησία, που ανήκε στο μετόχι της Ιεράς Μονής Αγίου Ιωάννου Κυνηγού Υμηττού, χτίστηκε τον 15ο αιώνα, μια εποχή κατά την οποία όλη η γύρω περιοχή ήταν ακατοίκητη και γύρω από τον ναό υπήρχαν μόνο εκτάσεις με χωράφια. Γι' αυτό και ο ναός ονομαζόταν Άγιος Ιωάννης του Αγρού, μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, εποχή κατά την οποία βρισκόταν εκεί κοντά ένα καφενείο όπου συγκεντρώνονταν οι κυνηγοί που σύχναζαν στην περιοχή, και το έλεγαν 'Καφενείο των Κυνηγών'. Από κει πήρε το νέο προσωνύμιό του ο ναός και λέγεται μέχρι σήμερα Άγιος Ιωάννης Κυνηγός.

Γύρω στα μέσα του 20ού αιώνα, η αύξηση του πληθυσμού που είχε ήδη ξεκινήσει με την έλευση των προσφύγων από τη Μικρασία αλλά και τη γενικότερη ανάπτυξη της περιοχής, επέτειναν την ανάγκη για την καλύτερη οικοδόμηση της περιοχής και την ύπαρξη μεγαλύτερης εκκλησίας. Ξεκίνησε τότε η κατασκευή της νέας εκκλησίας και ο σχεδιασμός της λεωφόρου Βουλιαγμένης.  Λέγεται μάλιστα ότι τα σκαπτικά μηχανήματα που άνοιγαν το δρόμο, πάθαιναν ζημιά ή έσβηναν όποτε επιχειρούσαν να κατεδαφίσουν τον παλιό ναό, από τον οποίο διασώθηκε τελικά μόνο το Άγιο Βήμα που θεωρείται πλέον επίσημα βυζαντινό μνημείο και φυλάσσεται αυτούσιο σε ειδική κρύπτη πίσω από την εκκλησία, πάνω στη λεωφόρο Βουλιαγμένης και δίπλα στην προτομή του Αγίου Νικολάου του Πλανά, ο οποίος ήταν ο πρώτος εφημέριος τον καιρό που ο ναός έγινε ενοριακός.


ΠΗΓΕΣ:
Αττικό Μετρό
43ο Γυνμνάσιο Αθηνών
Δήμος Δάφνης
Γιάννης Καιροφύλας: “Τοπωνύμια της Αθήνας, του Πειραιά και των περιχώρων”, Εκδόσεις Φιλιππότη 1995
 
Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο Αθηναϊκό Ημερολόγιο 2013 των Εκδόσεων Φιλιππότη



Δημοσιεύτηκε στο FRACTAL τον Μάρτιο του 2017
http://fractalart.gr/i-diki-mou-dafni/

15 July 2016

Επόμενος Σταθμός: Μοναστηράκι

Η δημοφιλής πλατεία της Αθήνας μέσα από τα ιστορικά κτίρια, τα αρχαιολογικά ευρήματα και τους δρόμους της




Η πλατεία στο Μοναστηράκι είναι μια περιοχή ιδιαίτερη και πολύ σημαντική για τον χαρακτήρα της Αθήνας. Κομβικό σημείο ανάμεσα στις οδούς Ερμού, Μητροπόλεως, Πανδρόσου, Άρεως, Ηφαίστου και Αθηνάς, συγκεντρώνει στοιχεία από διαφορετικές εποχές τα οποία συνυπάρχουν τόσο αρμονικά, που το σύνολο σου δίνει την αίσθηση ότι ‘έτσι έπρεπε να είναι’. Η Βυζαντινή εκκλησία, η Βιβλιοθήκη του Αδριανού στην οδό Άρεως, το ιστορικό κτίριο του παλιού Ηλεκτρικού, οι εγκαταστάσεις του σύγχρονου Μετρό, το τζαμί που σήμερα στεγάζει το Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, η Ακρόπολη στο βάθος, η πολυκατοικία με το γκράφιτι στην οδό Αθηνάς, στοιχεία ετερόκλητα κι όμως με έναν ιδιαίτερο τρόπο αλληλένδετα, σημάδια διαφορετικών εποχών, κομμάτια που συμπληρώνουν ένα άρτιο παζλ ιστορίας, χρωμάτων και ανθρώπων.

Η περιοχή πήρε το όνομά της από τη βυζαντινή εκκλησία που βρίσκεται στη γωνία της πλατείας με την οδό Ερμού. Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, είχαν χτιστεί στην ευρύτερη περιοχή του Μοναστηρακίου πάνω από 20 εκκλησίες, οι περισσότερες από τις οποίες υπάρχουν ακόμα. Τον 15ο αιώνα, ιδρύθηκε η Μεγάλη Μονή της Παναγίας της Παντανάσσης και χτίστηκε στο Μοναστηράκι βασιλική στη θέση ενός κοιμητηριακού ναού που υπήρχε εκεί τους Μεσοβυζαντινούς χρόνους. Όταν η εκκλησία της Μονής καταστράφηκε, στα θεμέλιά της χτίστηκε η θολοσκέπαστη βασιλική που υπάρχει μέχρι σήμερα. Μετά το 1867 ο ναός έγινε ενοριακός και τότε η περιοχή ονομάστηκε Μικρομονάστηρο ή, πιο κοινά, Μοναστηράκι.


Η Βιβλιοθήκη του Αδριανού χτίστηκε το 132 μ.Χ.  Είχε ορθογώνιο σχήμα και οι διαστάσεις της ήταν 122 x 82 μέτρα. Σε μια περίστυλη στοά, ειδικά διαμορφωμένοι χώροι χρησιμοποιούνταν για φύλαξη παπύρων και βιβλίων, καθώς και για αίθουσες διαλέξεων. Μέρος της Βιβλιοθήκης καταστράφηκε από τους Ερούλους το 267 μ.Χ., ωστόσο το κτίσμα ανακαινίστηκε στις αρχές του 5ουαιώνα μ.Χ. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, η Βιβλιοθήκη έγινε το εμπορικό κέντρο της Αθήνας και ως την απελευθέρωση λειτουργούσε τόσο σαν εμπορικό όσο και σαν διοικητικό κέντρο. Το 1884 μια πυρκαγιά κατέστρεψε το παζάρι στην ανατολική πτέρυγα, το οποίο ήταν και το βασικό σημείο της εμπορικής ζώνης. Λίγο αργότερα ξεκίνησαν οι ανασκαφές στον χώρο, αλλά το μνημείο έμελλε ν’ ανοίξει για το κοινό μόλις το καλοκαίρι του 2004.





Το τζαμί, που βρίσκεται στη συμβολή της πλατείας με την οδό Πανδρόσου, χτίστηκε το 1759, από τον βοεβόδα των Αθηνών Μουσταφά Αγά Τζισταράκη, και για την κατασκευή του, χρησιμοποιήθηκαν υλικά από παλιά κτίρια. Λεγόταν τότε ότι ειδικά για την παρασκευή του ασβέστη που χρειαζόταν για την κάλυψη των τείχων, ο βοεβόδας διέταξε ν’ ανατιναχτεί μια κολόνα από τον Ναό του Ολυμπίου Διός. Εν τω μεταξύ,  ένας παλιός θρύλος της Αθήνας έλεγε ότι κάθε κολόνα του Ναού είχε παγιδευμένη κι από μία κατάρα – ο ναός, λοιπόν, έλεγε ο θρύλος, θρήνησε τόσο δυνατά την καταστροφή της κολόνας του, που εκείνο το βράδυ έμεινε ξάγρυπνη όλη η Αθήνα, και ηρέμησε μόνο όταν δολοφονήθηκε ο βοεβόδας, που ήταν υπεύθυνος γι’ αυτή την καταστροφή. Ωστόσο επίσημες πηγές αναφέρουν ότι στην πραγματικότητα, γι’ αυτόν τον σκοπό χρησιμοποιήθηκε μια κολόνα από τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού, κάτι που μάλλον είναι λογικό αν σκεφτεί κανείς πόσο κοντά είναι τα δύο κτίσματα. Μετά την Επανάσταση, το τζαμί χρησιμοποιήθηκε για συνελεύσεις και το 1924 έγινε λαογραφικό μουσείο, ενώ το 1966, κατόπιν κατάλληλης διαμόρφωσης, παραχωρήθηκε στον Ιμπν Σαούντ, τον έκπτωτο βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας, που ήταν εξόριστος στην Ελλάδα, για την προσευχή του.


Ο σταθμός του Ηλεκτρικού είναι ιστορικός και από τους παλιότερους της γραμμής Πειραιάς - Κηφισιά. Εγκαινιάστηκε στις 17 Μαΐου του 1895 και είναι, μαζί με τον αρχικό σταθμό της Ομόνοιας, ο δεύτερος αρχαιότερος σταθμός του Κέντρου, μετά τον σταθμό του Θησείου, που είχε εγκαινιαστεί εικοσιέξι χρόνια νωρίτερα, το 1869, όπως και ο τερματικός σταθμός του Πειραιά. Ο σταθμός είχε την αρχική επίσημη ονομασία της περιοχής, ‘Μοναστήριον’, κάτι που μπορεί κανείς ακόμα να διαπιστώσει διαβάζοντας τις πινακίδες στις αποβάθρες. Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, στις 22 Απριλίου του 2003, εγκαινιάστηκε στο ίδιο σημείο, αλλά ένα επίπεδο χαμηλότερα, ο αντίστοιχος σταθμός του Μετρό, της γραμμής Αιγάλεω – Εθνική Άμυνα / Αεροδρόμιο. Σήμερα οι δύο σταθμοί συναποτελούν μια από τις πλέον βασικές σιδηροδρομικές αρτηρίες του Κέντρου.




Δίπλα ακριβώς στο κτίριο του Ηλεκτρικού, στην οδό Ηφαίστου, είναι η αφετηρία της υπαίθριας αγοράς με τα δεκάδες εμπορικά καταστήματα και παλαιοπωλεία, το ‘Δημοπρατήριο’, σύμφωνα με την ταμπέλα στην αρχή του δρόμου, που αποτελεί σταθερό πόλο έλξης και κλασικό σημείο αναφοράς όχι μόνο για τους τουρίστες και τους επισκέπτες, αλλά και για τους ίδιους τους Αθηναίους. Χάντρες, χειροποίητα κοσμήματα, δερμάτινα και στρατιωτικά είδη, παλιά έπιπλα, ρούχα και αντίκες είναι λίγα μόνο από τα πράγματα που μπορεί κανείς να βρει στην αγορά του Μοναστηρακίου. Ανάλογη είναι η εικόνα και στην οδό Πανδρόσου, καθώς και στην οδό Άρεως, απέναντι από τις κολόνες της Βιβλιοθήκης του Αδριανού, και φυσικά στην πλατεία Αβυσσηνίας λίγο πιο κάτω, με τα δεκάδες παλαιοπωλεία, που από μόνη της αποτελεί ένα ακόμα γραφικό και ιδιαίτερα χαρακτηριστικό σημείο της περιοχής του Μοναστηρακίου. Το σωματείο παλαιοπωλών Αθήνας και περιχώρων ιδρύθηκε το 1922 και είχε πρώτο πρόεδρό του τον Γιουσουρούμ, έμπορο εβραϊκής καταγωγής, εξ ου και η ανεπίσημη αλλά πασίγνωστη ονομασία της πλατείας Αβυσσηνίας.

Ωστόσο η ποικιλοχρωμία και η πολυσυλλεκτικότητα της πλατείας δεν σταματάει σε όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Οι εργασίες για την κατασκευή του σταθμού του Μετρό έφεραν στο φως ένα τμήμα της κοίτης του Ηριδανού και μαζί κομμάτια της ιστορίας της Αθήνας, αφού τα αρχαιολογικά ευρήματα συνδέονται στενά με το ιστορικό παρελθόν της πόλης ανά τους αιώνες και αντικατοπτρίζουν πτυχές της ζωής και της πολιτείας στην πρωτεύουσα σε διάφορες και διαφορετικές εποχές της ιστορίας της.

Κατεβαίνοντας τις κυλιόμενες σκάλες από το επίπεδο της πλατείας, βλέπεις απέναντι την κοίτη του ποταμού. Καθώς πλησιάζεις, αριστερά σου είναι οι δύο είσοδοι στις αποβάθρες του Ηλεκτρικού. Ο σταθμός που ανήκει στο παρόν αλλά σχετίζεται και με το παρελθόν αφού είναι τμήμα του παλιού Ηλεκτρικού, και ο Ηριδανός που είναι μέρος της αρχαίας ιστορίας της, είναι τόσο κοντά το ένα στο άλλο που εκμηδενίζουν την απόσταση των αιώνων που ουσιαστικά τα χωρίζει. Το παζλ συμπληρώνουν οι σύγχρονες εγκαταστάσεις του Μετρό με τις κυλιόμενες σκάλες, τους διαδρόμους, το τούνελ και τις νεότερες αποβάθρες.



Τα ευρήματα γύρω από την κοίτη του Ηριδανού ανήκουν σε διάφορες εποχές και ιστορικές περιόδους, πράγμα που σημαίνει ότι η περιοχή ήταν ιδιαίτερα σημαντική, κατοικούνταν πάντα και ίσως είχε, σε κάποιον άλλο βαθμό και από κάποια άλλη οπτική γωνία, αυτή την τόσο ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που την χαρακτηρίζει σήμερα.
Μπορεί κανείς να δει κομμάτια από κτίσματα που ήταν κατά κύριο λόγο σπίτια, εργαστήρια και αποθηκευτικοί χώροι - δηλαδή κάτι ανάλογο με ό,τι υπάρχει και σήμερα γύρω από την πλατεία.

Γλυπτά από μάρμαρο, κομμάτια από κτίρια, ψηφιδωτά δάπεδα, τοιχογραφίες, αγγεία, νομίσματα – δίνουν το στίγμα των διαφορετικών ιστορικών εποχών που έζησε η περιοχή, αλλά και το ιστορικό κέντρο γενικότερα, ενώ διακρίνονται τα ρείθρα, η οικοδομική γραμμή και ένα κτίσμα που ανήκουν στην κλασική περίοδο, ο ημικυλινδρικός θόλος της εποχής του Αδριανού, τμήμα ρωμαϊκής οδού, ένα κτίσμα ρωμαϊκής περιόδου, καθώς και ένα παλαιοχριστιανικό κτίσμα.

Ο Ηριδανός πήγαζε από τον Λυκαβηττό, περνούσε κάτω από τον σημερινό Εθνικό Κήπο, κατέβαινε την οδό Μητροπόλεως, έφτανε στην πλατεία Μοναστηρακίου, διέσχιζε την κοιλάδα του Κεραμεικού, όπου ένα τμήμα του φαίνεται, άλλωστε, έφτανε στην οδό Πειραιώς και κάπου εκεί έστριβε νότια και ενωνόταν με τον Ιλισό. Είχε συνεχόμενη ροή η οποία αυξανόταν όταν έβρεχε πολύ, και πολλές φορές μάλιστα πλημμύριζε. Ο Στράβων αναφέρει ότι ο ποταμός είχε εννέα πηγές, με κυριότερη την Κρήνη του Πάνοπος, βορειοδυτικά της πλατείας Συντάγματος, απέναντι από τις Πύλες του Διοχάρους, στη συμβολή των σημερινών οδών Βουλής και Απόλλωνος. Αναφορά στον Ηριδανό βρίσκουμε και στην ‘Βατραχομυομαχία’, την περίφημη παρωδία της Ιλιάδας: «Ειμί δ’ εγώ βασιλεύς Φυσίγναθος, ος κατά λίμνην τιμώμαι βατράχων ηγούμενος ήματα πάντα· και με πατήρ Πηλαύς αναθρέψατο, Υδρομεδούση μιχθείς εν φιλότητι παρ’ όχθας Ηριδανοίο», συστήνεται με κομπασμό ο βασιλιάς των βατράχων στον ποντικό – «Είμαι ο βασιλιάς Φουσκομάγουλος, που όλοι οι βάτραχοι στη λίμνη με τιμούν σαν αρχηγό τους κάθε μέρα, πατέρας μου είναι ο Πηλέας και μητέρα μου η Υδρομέδουσα, που έσμιξε μαζί της στην όχθη του Ηριδανού» (στίχοι 17-20).



Από την προϊστορία ακόμα, όταν γύρω από τον Ηριδανό δεν υπήρχαν κατοικίες, οι κάτοικοι των γύρω περιοχών έθαβαν τους νεκρούς τους στις όχθες του ποταμού, αλλά και στις βαλτώδεις εκτάσεις του Κεραμεικού. Σιγά-σιγά, ο οικισμός επεκτάθηκε προς και γύρω από το ποτάμι, και η επίδραση ήταν αμφίδρομη: απ’ τη μια το ανθρώπινο στοιχείο προσαρμόστηκε στην ύπαρξη του ποταμού, κάτι που φυσικά επηρέασε την επιλογή των θέσεων για το χτίσιμο σπιτιών και άλλων κτισμάτων, κι από την άλλη, καθώς ο Ηριδανός περνούσε από μια περιοχή που γινόταν όλο και πιο κατοικημένη, ήταν εκτεθειμένος σε λύματα και σκουπίδια, με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να μετατραπεί, αναπόφευκτα, σε βούρκο. Σύμφωνα με τον Παυσανία πάλι, τα νερά του Ηριδανού ήταν πολύ βρώμικα, και μάλιστα ούτε τα ζώα που έβοσκαν στην περιοχή δεν πλησίαζαν για να πιουν νερό. Κάτι ανάλογο αναφέρει και ο Καλλίμαχος, στο μη σωζόμενο σύγγραμά του ‘Συναγωγή Ποταμών’: «Γελάν ούτως θαρρεί γράφων τάς τών Αθηναίων παρθένους αφύσεσθαι καθαρόν γένος Ηριδανοίο, ού καί τά βοσκήματ' απόσχοντ' αν» -  «είναι άξιος γέλιου αυτός που ισχυρίζεται ότι οι κόρες των Αθηναίων έπαιρναν καθαρό νερό από τον Ηριδανό, αφού ούτε τα κοπάδια της περιοχής δεν πλησίαζαν το ποτάμι».

Κατά την αρχαιότητα, ο Ηριδανός ήταν ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο χτίζονταν τα σπίτια στην περιοχή. Η οικοδομική γραμμή οριζόταν από δύο μονοπάτια, βόρεια και νότια, ενώ τα κτίρια χτίζονταν και στις δυο πλευρές. Αργότερα, με διαταγή του Αδριανού, το ποτάμι σκεπάστηκε με πλινθόκτιστο θόλο και μετατράπηκε σε υπόνομο. Στο βόρειο όριο χτίστηκε τοίχος αντιστήριξης, ενώ η οικοδομική γραμμή υποχώρησε κατά τεσσεράμισι μέτρα. Το Ρωμαϊκό Βαλανείο, τμήμα του οποίου έχει ανασκαφεί επί της λεωφόρου Αμαλίας έξω από τον Εθνικό Κήπο, στο ύψος της Αγγλικανικής Εκκλησίας, συνδεόταν επίσης με την περιοχή του Ηριδανού.

Ο Ηριδανός ήταν από τα πρώτα ποτάμια της Αθήνας που αποτέλεσαν αντικείμενο συστηματικής ανθρώπινης επέμβασης, ώστε να μπορεί κάθε φορά να προσαρμόζεται στις ανάγκες τόσο των κατοίκων όσο και των οικοδομικών ιδιαιτεροτήτων της περιοχής - αυτός άλλωστε είναι και ο βασικός λόγος που το μεγαλύτερο μέρος του καλύφθηκε με τον καιρό.

Στα νεότερα χρόνια, η βασική πηγή του Ηριδανού ήταν στο τέλος της οδού Δημοκρίτου, όπου υπήρχε ένα μικρό σπήλαιο κι από κει ανάβλυζε νερό σε τόσο μεγάλη ποσότητα, ώστε επαρκούσε για την ύδρευση όλης της περιοχής του Κολωνακίου. Σήμερα, μετά την ανάπλαση της πλατείας Μοναστηρακίου και την παράδοσή της τον Δεκέμβριο του 2008, το κομμάτι της πάνω από την κοίτη του Ηριδανού έχει μείνει ανοιχτό, περιφραγμένο με μεταλλικό κιγκλίδωμα, ώστε να μπορούν οι περαστικοί να βλέπουν από ψηλά μέρος της κοίτης, ενώ γύρω απ’ αυτό το άνοιγμα, ανάμεσα στα απλά πλακάκια της πλατείας, έχουν τοποθετηθεί πλακάκια με σύμβολα κυρίως του νερού και της θάλασσας, καθώς και μια κυματιστή λευκή γραμμή που οριοθετεί συμβολικά τη θέση του ποταμού από κάτω.


Την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ο βοεβόδας Χασεκής, τύραννος τότε των Αθηνών, έχτισε το 1788, με τη συνδρομή Χριστιανών και Μουσουλμάνων που ζούσαν εκεί, τείχος για την προστασία της περιοχής από επιδρομές. Λέει ο Μακρυγιάννης στα ‘Απομνημονεύματά’ του: «Μια ημέρα πήγαινα με τον Γκούρα σεργιάνι καβάλλα. Με κολάκευε· ήθελε να μου δώση μίαν ανιψιά του γυναίκα. Μου λέγει: «Του Χασεκή τα υποστατικά, ελιές, περιβόλι κι’ όλη την περιφέρεια θα την πάρω εγώ δι’ όσα μου χρωστάει το Έθνος».  

Το τείχος αυτό συνέπιπτε σε μεγάλο βαθμό με το τείχος του Θεμιστοκλή. Ξεκινούσε από την Ακρόπολη, έφτανε στο Θησείο, συνέχιζε στην περιοχή Ασωμάτων και στη σημερινή πλατεία Κουμουνδούρου, έφτανε στις οδούς Ευριπίδου και Σοφοκλέους, ανέβαινε προς την πλατεία Κλαυθμώνος, διέσχιζε τις οδούς Σταδίου και Πανεπιστημίου, έφτανε στη λεωφόρο Αμαλίας και την Πύλη του Αδριανού, συνέχιζε προς την οδό Μακρυγιάννη και τα ριζά της Ακρόπολης για να καταλήξει και πάλι στην Ακρόπολη. Περιέκλειε την περιοχή του Μοναστηρακίου και άλλες κατοικημένες εκτάσεις, καθώς και ορισμένες περιοχές που δεν ήταν οικοδομημένες, ενώ οι πύλες του είχαν χαρακτηριστικές ονομασίες: Πόρτα του Δράκου, Πόρτα του Μωριά, Μενιδιάτικη Πόρτα, Καμαρόπορτα, Μεσογείτικη Πόρτα, Πόρτα των Τριών Πύργων.

Μια περιοχή, λοιπόν, ιδιαίτερα φορτισμένη όχι μόνο από την ιστορία της, αλλά και από ό,τι άφησαν πίσω τους οι γενιές ανθρώπων, ντόπιων, ταξιδιωτών και κατακτητών, που έζησαν και πέρασαν από κει. Κτίσματα, γεγονότα, δρόμοι, ιστορίες, κατά έναν περίεργο τρόπο δεν εξαφανίζονται με το πέρασμα του χρόνου, ακόμα κι αν δεν έχει μείνει απ’ αυτά παρά μόνο μια αναφορά σε κάποιο βιβλίο, αλλά αφήνουν στην πλατεία το σημάδι τους ανεξίτηλο, απαραίτητο κομμάτι του διαδραστικού κολάζ μιας πόλης που κρύβει στα υπόγεια και την ατμόσφαιρά της πολλά περισσότερα απ’ όσα φαίνονται στην επιφάνεια.

ΠΗΓΕΣ
Δήμος Αθηναίων
ΗΣΑΠ
Αττικό Μετρό
Υπουργείο Πολιτισμού
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών
Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Αθηναϊκό Ημερολόγιο 2011 (Εκδόσεις Φιλιππότη)



Δημοσιεύτηκε FRACTAL τον Ιούλιο του 2016
http://fractalart.gr/monastiraki/

16 June 2016

Σύντομο Εγχειρίδιο Για Αλαφροϊσκιωτους




Στη γιαγιά μου τη Μαρία, που ήξερε πολλά για τις αγεραγίες

Αν περάσεις ποτέ σου από τη Χίο, να ξέρεις ότι είναι ένα νησί με νερά διάφανα και κρυστάλλινα, με καταπράσινους κήπους και πεδιάδες που μοσχοβολάνε μαστίχα και μανταρίνι, αλλά και μυστηριώδη, απότομα βουνά. Κάπου εκεί, μέσα στα χωράφια με τους σκίνους, κοντά σε πηγάδια, ανάμεσα στα κλαδιά των δέντρων, πλάι σε πηγές, συχνάζουν οι αγεραγίες, οι αγγελούδες, οι αναγριαλούδες, οι μελιγάνες, ασπροφόρες ή μαυροφόρες, κι ίσως δεν είναι και τόσο απίθανο τελικά να τις δεις.

Νεράιδες είναι όλες αυτές, και μάλιστα πολύ ξεχωριστές. Για να σου δώσω να καταλάβεις, είναι για παράδειγμα της Κόρης το Γεφύρι, στο δρόμο από τον Δαφνώνα προς τη Χώρα, που είναι στοιχειωμένο. Αν τύχει και καθώς περνάς από κει συναντήσεις μια κοπέλα ντυμένη στα λευκά, μην σταματήσεις να της μιλήσεις. Εκείνη θα προσπαθήσει να σου πιάσει την κουβέντα για να σε κάνει αν χορέψεις μαζί της, κι αν το κάνεις, θα σου πάρει τη μιλιά και μετά θα χρειαστείς εξορκισμό για να συνέρθεις.

Αν περάσεις λοιπόν από τα Καρδάμυλα, τα Σπήλια, τα Μεστά, τα Θυμιανά, το Χαλκειός, έχε το νου σου. Ειδικά στα Σπήλια, γιατί εκεί είναι το μέρος όπου γεννιούνται, και είναι πάντα πάρα πολλές. Δεν είναι δύσκολο να τις εντοπίσεις, γιατί είναι συνήθως πολύ όμορφες και ντυμένες στα λευκά. Αυτές είναι που τις λένε αγγελούδες, γιατί μοιάζουν πραγματικά με αγγέλους. Ορισμένες ωστόσο είναι μαυροφόρες, και σε κάποια μέρη δεν είναι και τόσο εμφανίσιμες – τα δάχτυλα των χεριών και των ποδιών τους, αλλά και οι παλάμες και τα πέλματά τους είναι αναποδογυρισμένα εντελώς, μπρος-πίσω. Και δεν είναι πάντα νεαρές – μπορεί να είναι και μεγάλες, κι αυτές έχουν μεγάλα μάτια λαμπερά και χρυσά μαλλιά, καλυμμένα με λευκά πέπλα. Επίσης θα τις καταλάβεις γιατί όταν μιλάνε μεταξύ τους, μιλάνε στη δική τους γλώσσα που πάει κάπως έτσι:

“Γλου γλου γλου αγλού, γλου γλου αγλού.”

Μπορεί να σου ακούγεται αστεία η γλώσσα τους, αλλά ούτε να διανοηθείς να τις κοροϊδέψεις έτσι και τις ακούσεις να μιλάνε! Θα σε βάλουν στο μάτι και ποιος ξέρει τι έχεις μετά να τραβήξεις απ' αυτές!

Είναι βέβαια και οι γεράγιδοι, οι άντρες τους, που τους λένε και μελιγάνους γιατί τους αρέσει το μέλι, κι αυτοί πάλι είναι άλλοτε πολύ όμορφοι και καλοί με τους ανθρώπους κι άλλοτε πονηροί και εκδικητικοί.

Οι αγεραγίες εμφανίζονται συνήθως πολλές μαζί, παίζουν μουσική, χορεύουν και τραγουδάνε. Άλλοτε πάλι κουβαλάνε νερό, καμιά φορά καβουρδίζουν και καφέ, κρύβουν θησαυρούς και τους φυλάνε σαν τα μάτια τους κι αλλοίμονο σ' αυτόν που προσπαθήσει να τους τον πάρει!

Το πιο πιθανό είναι να συναντήσεις τις αγεραγίες τα μεσημέρια και τα μεσάνυχτα, κι αν για κακή σου τύχη πέσεις πάνω σε κακό πνεύμα, μπορεί να σου πάρει τη μιλιά ή να σε τυφλώσει, ακόμα και να σε τρελάνει. Αν δεις να σηκώνεται ξαφνικός ανεμοστρόβιλος, φύγε μακριά γιατί μάλλον πρόκειται για αγεραγία που ή κάτι της έκανες και τη θύμωσες, ή είναι κακό πνεύμα από μόνη της.

Αν είσαι εφταμηνίτης, μη φοβάσαι γιατί δεν πρόκειται να σε πειράξουν. Επίσης αν τους κάνεις κάτι καλό, δε θα σε αφήσουν έτσι. Γι' αυτό αν τις συναντήσεις τυχαία και σου ζητήσουν να τις ακολουθήσεις για να βοηθήσεις κάποια δικιά τους να γεννήσει, να πας. Θα σου δώσουν φλούδες από κρεμμύδια για να σε ευχαριστήσουν - μην σου κακοφανεί όμως και κυρίως μην τους το δείξεις. Ευχαρίστησέ τες και φύγε, κι όταν πας σπίτι σου θα δεις ότι οι φλούδες θα έχουν γίνει χρυσά φλουριά.


Δεν θα έχεις την ίδια μεταχείριση όμως αν είσαι μουσικός – έτσι και τύχει να περάσεις από μέρος όπου έχουν στήσει γλέντι, μπορεί να σε καλέσουν να παίξεις μουσική (εννοείται πως δεν είναι φρόνιμο να τους αρνηθείς) κι αν τους αρέσει το παίξιμό σου, θα σου δώσουν φλουριά για ανταμοιβή. Όταν γυρίσεις σπίτι σου όμως θα έχουν μεταμορφωθεί σε κάρβουνα.

Αν είσαι άντρας νέος και ανύπαντρος κι αρπάξεις το μαντίλι μιας αγεραγίας, τότε εκείνη θα εγκαταλείψει τις άλλες νεράιδες και θα σε ακολουθήσει. Θα γίνει γυναίκα σου, και να ξέρεις ότι αυτό είναι πολύ μεγάλη τύχη, φτάνει να μη σε πειράζει που δεν πρόκειται να μιλήσει ποτέ της. Και μην προσπαθήσεις με κανέναν τρόπο να την ξεγελάσεις, γιατί έτσι και την κάνεις να μιλήσει, θα χαλάσεις και τη δική σου τύχη και τη δική της. Ή θα σηκωθεί να φύγει, ή θα χάσει την προίκα που θα έπαιρνε από τους δικούς της αν δεν ξαναμιλούσε ποτέ.

Κοίτα μην τυχόν κι αφήσεις το παιδί σου μόνο του σε μέρη που συχνάζουν οι αγεραγίες ή τις ώρες που βγαίνουν και κάνουν βόλτα, γιατί θα το κλέψουν και θα βάλουν στη θέση του ένα δικό τους –  αλλά αυτό το παιδί θα είναι νεραϊδόπαιδο μόνο στο όνομα και όχι στην όψη, αφού τα παιδιά τους είναι άσχημα, στραβομούτσουνα και με στριγγιά φωνή. Τώρα, αν τύχει και καταλάβουν ότι κάποιο παιδί είναι αλλαξιμιό – δηλαδή παιδί νεράιδας που το άλλαξαν με παιδί ανθρώπου – ή παιδί που γεννήθηκε από νεράιδα και άνθρωπο (γιατί συμβαίνουν κι αυτά, μη νομίζεις), μπορεί να προσπαθήσουν να το πάρουν πίσω, καλοπιάνοντας την οικογένεια που το έχει, και δίνοντας υποσχέσεις ότι δε θα προξενήσουν κακό κι ότι θα κάνουν διάφορες δουλειές για αντάλλαγμα. Και δε μένουν στα λόγια, όντως κρατούν τις υποσχέσεις τους και συνήθως χτίζουν πηγάδια ή φυτεύουν αμπέλια ολόκληρα. Αν πάλι περάσεις από καμιά στέρνα, καλύτερα να μην κοιταχτείς μέσα. Πολλές φορές όταν οι αγεραγίες έχουν γάμο, το γλέντι τους μπορεί να μη φαίνεται στον φυσικό κόσμο αλλά καθρεφτίζεται μέσα στο νερό. Έτσι λοιπόν και σε δούνε οι αγεραγίες να κοιτάς μέσα, θα νομίσουν ότι θέλεις να πειράξεις τη νύφη και μπορεί να σου πετάξουν κανέναν αχινό στα μούτρα.

Αν δεις καμιά απ' αυτές να βγάζει νερό από πηγάδι και να το χύνει κάτω, απλά προσπέρασέ την. Έτσι και την ενοχλήσεις, θα βρεις μεγάλο μπελά. Θα σε πάρει κυνήγι με ό,τι βρει μπροστά της, πέτρες, ξύλα, άμμο, ακόμα και ανεμοστρόβιλο μπορεί να σηκώσει.

Ωστόσο μη νομίζεις ότι επειδή είναι νεράιδες δεν έχουν προβλήματα. Έχουν κι αυτές τα δικά τους. Είναι βλέπεις από τη μια οι ντόπιες κάθε περιοχής, που είναι καλές και βοηθάνε τους ανθρώπους που ζουν μαζί τους, κι από την άλλη είναι οι ξένες, που τις περισσότερες φορές είναι πολύ επικίνδυνες. Οι ντόπιες προσπαθούν να προειδοποιούν και να προφυλάσσουν τους ανθρώπους από τις ξενικές, όπως τις λένε, και κάθε φορά που κάποια ξένη εμφανίζεται, κάνουν ό,τι μπορούν για να την εξουδετερώσουν.

Μην τρομάξεις τώρα μ' αυτό που θα σου πω, αλλά πρέπει να ξέρεις ότι οι αγεραγίες – και ιδιαίτερα αυτές οι ξενικές - πλησιάζουν και τα σπίτια και καμιά φορά μπαίνουν μέσα. Κάποιες έρχονται με κακό σκοπό κι άλλες με καλό. Εσύ καλού κακού φρόντισε να έχεις βάλει φρούτα, γλυκά και ψωμί σε διάφορες μεριές του σπιτιού – ιδιαίτερα αν είναι Πρωτοχρονιά. Οι καλές νεράιδες θα μπουν μέσα, κι επειδή τους αρέσουν οι λιχουδιές, θα ευχαριστηθούν μ' αυτά που θα βρουν και θα ευλογήσουν το σπίτι σου. Τις κακές θα τις καταλάβεις γιατί τριγυρίζουν στις αυλές κάνοντας φασαρία με διάφορους τρόπους, για να σου τραβήξουν την προσοχή και να σε κάνουν να βγεις έξω. Κάποια απ' αυτές μάλιστα, η Γελλού, έτσι και μυριστεί ότι υπάρχει στο σπίτι γυναίκα λεχώνα, θα κάνει ό,τι μπορεί για να καταφέρει να μπει μέσα και να κάνει κακό και στη γυναίκα αλλά και στο νεογέννητο παιδί.


Τώρα, άμα τύχει και περνάς κοντά από την εκκλησία του Άη Στράτη, τα μάτια σου δεκατέσσερα. Είναι εκεί μια πηγούλα, που δε φαίνεται από το δρόμο. Είναι μικρή και ρηχή, αλλά από τα μικρά της τοιχώματα κάτω απ' το νερό ξεκινάνε περάσματα και σπηλιές που δεν τα βάζει ο νους σου. Εκεί μέσα λοιπόν ζει ένα αγριεμένο πνεύμα, και τα μεσάνυχτα πετάγεται από μέσα με τη μορφή ενός ωραίου καβαλάρη πάνω σ' ένα άγριο άλογο. Μην πιεις λοιπόν νερό από την πηγή αυτή, όσο κι αν διψάς, γιατί μπορεί να σου στρίψει. Αν δεις τον καβαλάρη, μείνε εκεί που είσαι, και προσπάθησε να μην του τραβήξεις την προσοχή. Ακόμα κι αν σε δει, αν καταλάβει ότι δεν θέλεις να του κάνεις κακό, θα καλπάσει με το άλογό του στα μονοπάτια τριγύρω και θα ξαναγυρίσει στην πηγή.

Για να αντιμετωπίσεις μια αγεραγία, υπάρχουν αρκετοί τρόποι. Κατ' αρχάς κάνε το σταυρό σου και πες μια προσευχή, κι αν δεν καταφέρεις τίποτα, πες τη φράση “Μέλι και γάλα στη στράτα τους” ή “Μέλι και γάλα στα νυχάκια τους”. Μπορεί να φύγουν χωρίς να σε πειράξουν. Αν έχεις παιδί, καλό είναι να του φοράς χάντρα για φυλαχτό. Οι ίδιες οι αγεραγίες μάλιστα το συστήνουν αυτό, γιατί έτσι μπορούν και ξεχωρίζουν τα δικά τους παιδιά από τα παιδιά των ανθρώπων. Αν σου κάνουν κακό – αν σου πάρουν τη μιλιά, ας πούμε – δοκίμασε να τις καλοπιάσεις προσφέροντάς τους κουρκουμπίνια, κουλουράκια με πετιμέζι, ή ακόμα κι ένα πιάτο μέλι γιατί, όπως είπαμε, τους αρέσουν πολύ τα γλυκά. Αν τις γλυκάνεις έτσι, μπορεί και να σου δώσουν πίσω τη φωνή σου, τα λογικά σου ή ό,τι άλλο σου έχουν πάρει. Και την επόμενη φορά που θα συναντήσεις καμιά Παγώνα, καμιά Σμαραγδή, καμιά Διαμάντω ή κανέναν Ανέστο, εξέτασέ το καλά, γιατί έτσι λένε συνήθως τις αγεραγίες και τους γεράγιδους.

Αν πάλι δεν πιστεύεις ότι όλα αυτά μπορεί στ' αλήθεια να συμβούν, έχω ένα περιστατικό να σου αφηγηθώ. Μια φορά η γιαγιά μου, θα ήταν δε θα ήταν είκοσι χρονών, είχε πάει στους σκίνους για να κεντήσει τα μαστιχόδεντρα όπως κάθε μέρα. Το μεσημέρι λοιπόν που γύριζε πίσω, κατακαλόκαιρο με τον ήλιο ακόμα πολύ ψηλά, ένιωσε να κουράστηκε καθώς περπατούσε και κάθισε κάτω από ένα δέντρο για να ξαποστάσει. Εκεί που καθότανε, σα να της ήρθε νύστα κι έκλεισε για λίγο τα μάτια της. Ξαφνικά άκουσε ένα θόρυβο, σαν κάτι να κινούνταν ανάμεσα στα χόρτα, και από φόβο μήπως ήταν κανένα φίδι, πετάχτηκε πάνω για να φύγει. Και τότε είδε σε μιαν απόσταση απέναντί της μια γυναίκα, ξανθιά και πολύ ψηλή, μ' ένα άσπρο φόρεμα, να κατευθύνεται προς το μέρος της, προτού την πλησιάσει ωστόσο εξαφανίστηκε μ' ένα φύσημα του αέρα. Η γιαγιά μου κατάλαβε πως ήταν αγεραγία, και είχε να το λέει πολλά χρόνια αργότερα, για κείνη τη συνάντηση που είχε τότε στους σκίνους.

Εικόνες: afterdarkmysweet

ΠΗΓΕΣ:
Στυλιανός Βίος: Χιακαί Παραδόσεις
John L. Tomkinson: Haunted Greece – Nymphs, Vampires and other Exotica

Το κείμενο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Ημερολόγιο του Αρχιπελάγους 2012 (Εκδόσεις Φιλιππότη)



Δημοσιεύτηκε στο FRACTAL τον Μάρτιο του 2016
http://fractalart.gr/verina-xoreanthi/