Η γη των σκίνων και των λεμονανθών

Έχω αναρωτηθεί αρκετές φορές αν αυτό που λέμε γενικά «οι ρίζες μας» έχει να κάνει αποκλειστικά και μόνο με την καταγωγή μας ή αν συνδέεται και με το δικό μας θυμικό. Κατάγομαι από δύο εκ διαμέτρου αντίθετες περιοχές, τόσο γεωγραφικά (πρόκειται κυριολεκτικά για την Ανατολή και τη Δύση, για δύο τόπους που, αν τους δει κανείς στον χάρτη, είναι σαν να κοιτάζουν ο ένας τον άλλον – βρίσκονται σε σχεδόν ευθεία γραμμή), όσο και από άποψη γεωφυσική: η μία είναι βουνό και η άλλη θάλασσα. Για κάποιον λόγο ωστόσο, και παρ’ όλο που, αθροιστικά, οι επισκέψεις μου στην ορεινή περιοχή έχουν υπάρξει πολύ περισσότερες και συχνότερες, πάντα ένιωθα πιο κοντά στο υδάτινο στοιχείο – το θαλασσινό.

Η Χίος έχει ιδιαίτερα έντονα τα χαρακτηριστικά της Ιωνικής της κληρονομιάς. Είναι ένα νησί πολύ ξεχωριστό, με μια αύρα σχεδόν παραμυθένια. Οι θρύλοι της, παράξενοι και μυστηριακοί, οι μυρωδάτοι καρποί της γης της, τα καταπράσινα περιβόλια του Κάμπου της, τα πανέμορφα αρχοντικά με τους θυρεούς μιας άλλης εποχής, τα χωριά του βορρά σκαρφαλωμένα στις απότομες πλαγιές, οι παραλίες, η μία διαφορετική από την άλλη, οι πέτρινες βίγλες, τα ιστορικά μοναστήρια – αλλά και η πόλη, που δεν έχει χάσει τον χαρακτήρα της παρά τον εκσυγχρονισμό της, όλα αυτά και τόσα άλλα ακόμα συνθέτουν ένα σκηνικό που μένει χαραγμένο στη μνήμη σαν κάτι πολύτιμο και αγαπημένο.

Βρέθηκα πρόσφατα στο ευωδιαστό νησί του Αιγαίου, που τυχαίνει να είναι και ο ένας τόπος καταγωγής μου, με αφορμή μια συγκινητική τελετή στη Συκιάδα, ένα από τα πολλά ορεινά χωριά της Χίου, και συγκεκριμένα στο δημοτικό σχολείο της. Ο διευθυντής του Γιώργος Αμπαζής γράφει αυτόν τον καιρό την ιστορία του σχολείου και με αυτή την ευκαιρία είχε μια πολύ σημαντική πρωτοβουλία να τιμήσει τους δασκάλους που με κάποιον ιδιαίτερο τρόπο άφησαν τη σφραγίδα τους στο σχολείο αυτό με την αφιέρωση και ονοματοδοσία δύο αιθουσών.   

Έτσι ένα ζεστό απόγευμα του Ιουνίου το καινούριο σχολείο που κατέχει την ίδια θέση και τον ίδιο προσανατολισμό με το παλιό κτίριο, με την μεγάλη αυλή, τα κόκκινα και γαλάζια χρώματα στο εξωτερικό και τις άνετες, πολύχρωμες αίθουσες στο εσωτερικό, φιλοξένησε ντόπιους, επισκέπτες, τοπικές αρχές κατά την τελετή ονοματοδοσίας των δύο αιθουσών σαν φόρο τιμής στους δασκάλους που πέρασαν από κει και κατέθεσαν το έργο τους μέσα σε συνθήκες που, λόγω των γενικευμένων δυσκολιών της Ελλάδας, δεν ήταν πάντα ευνοϊκές.

Η αίθουσα Ιστορίας και Πολιτισμού στον πρώτο όροφο, όπου κανείς θα μπορεί να βρει φωτογραφικό υλικό και ντοκουμέντα σχετικά με το σχολείο αλλά και την ευρύτερη περιοχή, πήρε το όνομα της Πηνελόπης Μαυράκη, της πρώτης δασκάλας του σχολείου Συκιάδας. Η «διδασκάλισσα», κατά τη γλώσσα της εποχής, Πηνελόπη Μαυράκη δίδαξε στο πρώτο κτίριο του σχολείου, που ιδρύθηκε το 1909.

Η Βιβλιοθήκη στο ισόγειο αφιερώθηκε στους γονείς μου που υπηρέτησαν στο σχολείο στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Γι’ αυτό κληθήκαμε να παραστούμε και βρεθήκαμε, η μητέρα μου κι εγώ στην τελετή ονοματοδοσίας των αιθουσών και μετά τον αγιασμό από τον ιερέα του χωριού, τον πατέρα Μιχάλη Στεφανιώρο, οι δυο μας, μαζί με τον Σταμάτη Κάρματζη, Αντιπεριφερειάρχη Νήσων Αιγαίου, τον Αλέξανδρο Αντωνίου, εκπρόσωπο της Νομαρχίας, και τον Δημήτρη Μαυρέλο, πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητας, κόψαμε μαζί την κορδέλα της αφιερωμένης στους γονείς μου «Σχολικής Βιβλιοθήκης Κώστα και Ελένης Χωρεάνθη». Μια κίνηση συναισθηματικά φορτισμένη για πολλούς, και όχι μόνο προσωπικούς, λόγους. Ο Κώστας και η Ελένη Χωρεάνθη δίδαξαν στο ανακαινισμένο κτίριο, που είχε εγκαινιαστεί το 1949.

Το σημερινό κτίριο κουβαλάει, αναπόφευκτα, τα βιώματα και τις αναμνήσεις γενεών ολόκληρων στις αίθουσες και τους διαδρόμους του, με πολλούς από τους τότε μαθητές να θυμούνται με νοσταλγία και αγάπη τους παλιούς τους δασκάλους. Δεν υπάρχει τίποτα πιο συγκινητικό και ωραίο για έναν δάσκαλο από το να τον αγκαλιάζουν οι παλιοί του μαθητές με τόση αγάπη κι ας έχουν περάσει χρόνια, κι ας έχουν γίνει οι ίδιοι πια γονείς, παππούδες και γιαγιάδες. Μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίμα  ευφορίας, η γιορτή συνεχίστηκε στο ενοριακό κέντρο της εκκλησίας όπου όλοι όσοι συμμετείχαν στην τιμητική εκδήλωση κατέθεσαν ένα κομμάτι από τον εαυτό τους, εξέφρασαν τις σκέψεις τους σχετικά με το σχολείο και το νησί, μοιράστηκαν τις αναμνήσεις τους από τους δασκάλους του χωριού.

Μία από τις τωρινές δασκάλες του σχολείου, η Σταματία Τσιμούνη, είχε μόλις εκδώσει την όμορφη ιστορία της ‘Οι Κούκλες’, μια τοπική έκδοση από τον Γιάννη Παληό, ο οποίος δραστηριοποιείται στη Χίο στον χώρο της τυπογραφίας μαζί με την σύζυγό του Κωνσταντίνα Σβερδίλα. Είναι πολύ σημαντικές αυτές οι δραστηριότητες και είναι καλό να γίνονται ευρύτερα γνωστές, καθώς δείχνουν ότι η ελληνική επαρχία είναι ζωντανή και έχει πολλά να προσφέρει στον πολιτισμό. Ήταν η πιο κατάλληλη συγκυρία για να συνδυαστεί η εκδήλωση με μια μικρή παρουσίαση του βιβλίου από τη φιλόλογο Ανθή Βλυσίδου και τον Αριστείδη Κελεπερτζή, διευθυντή Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης.

Ο φιλόλογος Νίκος Χαβιάρας και η Ελένη Γεωργούλη, διευθύντρια του Εσπερινού Γυμνασίου Χίου, μίλησαν για τον Κώστα και την Ελένη Χωρεάνθη, και η Ευτυχία Βλυσίδου, φιλόλογος, που είχε υπάρξει μαθήτρια του Κώστα Χωρεάνθη, ξεδίπλωσε με συγκίνηση τις αναμνήσεις της από τα χρόνια εκείνα. Για την Πηνελόπη Μαυράκη μίλησε η δασκάλα Δώρα Τσιμούνη, κόρη μιας από τις μαθήτριες του Κώστα Χωρεάνθη, της Κλεοπάτρας Μούνδουλα. Ο Αριστείδης Καλάργαλης, διευθυντής εκπαίδευσης Νήσων Βορείου Αιγαίου, έθιξε γενικότερα θέματα που αφορούν την παιδεία αλλά είναι πάντα διαχρονικά και δεν γνωρίζουν σύνορα νομών.

Στον πολύ όμορφο πίνακα της Μαρίας Παληού- Μπαχά, που απεικόνιζε το σχολείο όπως είναι σήμερα και που προσφέρθηκε ως δώρο καρδιάς στην Ελένη Χωρεάνθη, συνοψίζονται όλα τα συναισθήματα και οι συγκινήσεις εκείνης της βραδιάς αλλά και όλων εκείνων των χρόνων που είναι συνδεδεμένοι με πρόσωπα αγαπημένα από το παρελθόν και έχουν ιδιαίτερη αξία για τον καθένα ξεχωριστά. Σαν αντίδωρο, η Ελένη Χωρεάνθη διάβασε το ποίημά της ‘Ο Ταχυδρόμος’ που συγκίνησε το κοινό καθώς ξύπνησε αναμνήσεις από τη θαλασσινή ζωή τους.

Τους τόπους τους κάνουν οι άνθρωποι, και η ιστορία του καθενός μας σχηματίζεται κομμάτι-κομμάτι από τις μνήμες, τα βιώματα και τις αναμνήσεις μας. Οι δάσκαλοι που δίδαξαν στο χωριό άφησαν το στίγμα τους ανεξίτηλο. Και σήμερα οι άνθρωποι που ζουν και δραστηριοποιούνται στο νησί με πολλούς και διάφορους τρόπους, καθένας με τη δική του προσωπική ιστορία σε σχέση και συνάρτηση με τον τόπο, δεν είναι απλά το ανθρώπινο δυναμικό αυτής της μικρής αλλά τόσο ζωντανής γωνιάς της Ελλάδας. Στα πρόσωπά τους το χωριό αλλά και η πόλη του νησιού κατ’ επέκταση, αποκτά χρώμα δημιουργίας και αέρα πνευματικότητας. Ο Γιώργος Αμπαζής, ο διευθυντής του σχολείου σ’ αυτό το μικρό, ορεινό νησιώτικο χωριό, δεν είχε μόνο την πρωτοβουλία για όλες τις παραπάνω δραστηριότητες. Αφιέρωσε την ψυχή του σ’ αυτές με επιμονή και μεράκι, δίνοντας ώθηση στον τόπο και για άλλες μελλοντικές, με γνώμονα την αγάπη για το νησί και τους ανθρώπους του.

Είναι πάντα συγκινητικό να επιστρέφεις στον τόπο καταγωγής σου, είτε έχεις γεννηθεί εκεί είτε όχι. Οι δεσμοί που μας ενώνουν με τις ιδιαίτερες πατρίδες μας είναι μοναδικοί. Το άρωμα των σκίνων, της μαστίχας, των λεμονανθών, του ούζου, η αύρα της θάλασσας, φέρνουν αλάνθαστα στο νου τη Χίο και είναι στοιχεία άρρηκτα συνδεδεμένα με χρόνια που πέρασαν, αναμνήσεις, ανθρώπους, παραμύθια και ιστορίες που πάντα θα κατέχουν μια θέση ξεχωριστή τόσο σε προσωπικό όσο και σε ευρύτερο επίπεδο.

*Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το άρθρο είναι του Γιάννη Παληού.

Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Ιούνιο του 2018
https://diastixo.gr/epikaira/reportaz/10150-h-gi-ton-skion

Το 52ο Ετήσιο Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Καρδιολογίας Παίδων και Συγγενών Καρδιοπαθειών με τη συμμετοχή των Διεθνών Σχέσεων Πολιτισμού

Με αφορμή το 52ο Ετήσιο Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Καρδιολογίας Παίδων και Συγγενών Καρδιοπαθειών, που διεξάγεται φέτος στην Αθήνα (9 - 12 Μαϊου 2018 στο Μέγαρο Μουσικής) υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας,, η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Καρδιολογίας Παίδων και Συγγενών Καρδιοπαθειών πραγματοποίησε την Δευτέρα 7 Μαΐου συνέντευξη τύπου στην Αίγλη Ζαππείου.

Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Καρδιολογίας Παίδων και Συγγενών Καρδιοπαθειών (AEPC) ιδρύθηκε στη Λυόν το 1963 και σήμερα μετράει ένα σημαντικό δίκτυο ειδικών που είναι αφοσιωμένοι στην άσκηση και εξέλιξη της Καρδιολογίας Παίδων και Συγγενών Καρδιοπαθειών, καθώς και συναφών ιατρικών ειδικοτήτων. Τα μέλη του, τα οποία αυξάνονται κάθε χρόνο, δεν προέρχονται μόνο από την Ευρώπη, αλλά και από άλλες ηπείρους.

Στηρίζοντας το σωματείο ‘Η Καρδιά του Παιδιού’, οι Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού πλαισιώνουν το Συνέδριο με πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Η ‘Καρδιά του Παιδιού’, μη κερδοσκοπικό σωματείο που ιδρύθηκε το 1983 από γονείς καρδιοπαθών παιδιών, έχει σκοπό την ηθική, ψυχολογική και ηθική υποστήριξη καθώς και την παροχή πληροφόρησης στις οικογένειες των παιδιών με συγγενείς καρδιοπάθειες.

Η μη κερδοσκοπική οργάνωση ‘Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού’, ιδρύθηκε την Άνοιξη του 1991 με κύριο στόχο την προώθηση του ελληνικού πνεύματος τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, προβάλλοντας το έργο Ελλήνων δημιουργών αλλά και ενισχύοντας το επίπεδο των πολιτιστικών σχέσεων εντός και εκτός Ελλάδος.

Μετά το καλωσόρισμα από την υπεύθυνη του Συνεδρίου, κυρία Γεωργία Μεντή, τον λόγο πήρε ο Δρ. Γεώργιος Παπαδόπουλος, επίσημος εκπρόσωπος της Ελληνικής Παιδοκαρδιοχειρουργικής Εταιρείας και πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου, ο οποίος ανέπτυξε ενδιαφέροντα στατιστικά στοιχεία σχετικά με τη συχνότητα που συναντώνται στην εποχή μας οι συγγενείς καρδιοπάθειες σε παιδιά, σε συνάρτηση και με τη μείωση την γεννήσεων ανά έτος. Τόνισε τη σημασία του Συνεδρίου, σε σχέση και με το γεγονός ότι ύστερα από 11 περίπου χρόνια φιλοξενείται στην Αθήνα, καλύπτοντας ένα ευρύτατο φάσμα της παιδοκαρδιολογίας.

Στη συνέχεια ο Δρ. Γεώργιος Σαρρής, πρόεδρος της ομάδας εργασίας Συγγενών Καρδιοπαθειών της Ελληνικής Εταιρείας Χειρουργών Θώρακος – Καρδίας - Αγγείων, συμπρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της AEPC, αναφέρθηκε στις συμμετοχές και το επιστημονικό πρόγραμμα του Συνεδρίου, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο ανεβασμένο επίπεδο των εργασιών που υποβλήθηκαν από όλες τις συμμετέχουσες χώρες. Επισήμανε το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Καρδιολογίας Παίδων και Συγγενών Καρδιοπαθειών είναι η μεγαλύτερη αλλά και η μοναδική, ουσιαστικά, εταιρεία που ασχολείται με αυτό το αντικείμενο – κάτι που αξίζει ιδιαίτερα να γνωστοποιηθεί καθώς αποδεικνύει την πρόοδο της Ευρώπης στον τομέα αυτό, τη στιγμή που στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, δεν υπάρχει αντίστοιχη εξειδικευμένη εταιρεία.

Ο Δρ. Γεώργιος Καλαβρουζιώτης, αντιπρόεδρος της ελληνικής Παιδοκαρδιολογικής Εταιρείας και παιδοκαρδιοχειρουργός στο Παίδων, μίλησε για την εταιρεία και τον εξαιρετικά σημαντικό ρόλο της ενασχόλησής της με ένα τόσο ευαίσθητο και ξεχωριστό πεδίο, ενώ έθιξε την έλλειψη υποστήριξης, και λόγω της οικονομικής κρίσης, της πολιτείας στην ανάπτυξη της παιδοκαρδιοχειρουργικής κοινότητας.

Σε σχετικές ερωτήσεις διευκρινιστικού χαρακτήρα, οι τρεις ομιλητές τόνισαν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι παιδοκαρδιοχειρουργοί στην Ελλάδα λόγω έλλειψης οργάνωσης, κάτι που, εκτός από αποθαρρυντικό για τους μικρούς ασθενείς και τις οικογένειές τους, είναι και άδικο για το εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό που είναι και επαρκές αλλά και καταρτισμένο. Σε μια χώρα όπου του 0,8 – 1,2% των παιδιών που γεννιούνται κάθε χρόνο πάσχουν από καρδιακές δυσπλασίες, είναι απαραίτητο να υπάρξει μεγαλύτερη μέριμνα από κρατικούς και άλλους σχετικούς φορείς, έτσι ώστε η αντιμετώπιση των περιστατικών να είναι και πιο άμεση αλλά και πιο αποτελεσματική.

Περνώντας στο πολιτιστικό κομμάτι του Συνεδρίου, η κυρία Ζωζώ Λιδωρίκη, πρόεδρος των ‘Διεθνών Σχέσεων Πολιτισμού’, μίλησε για τον ρόλο της οργάνωσης στο Συνέδριο και τη συμμετοχή της σε αυτό. Άρρηκτα συνδεδεμένος με την ιατρική επιστήμη, ο πολιτισμός (διόλου τυχαία, είναι εντυπωσιακά μεγάλος ο αριθμός των γιατρών που ασχολούνται με τις τέχνες – κυρίως ποίηση και ζωγραφική) δεν θα μπορούσε να λείπει από μια τέτοια διοργάνωση. Η συμμετοχή της παιδικής χορωδίας του ιδιωτικού σχολείου ‘Εκπαιδευτική Αναγέννηση’ κατά την επίσημη έναρξη και η εμφάνιση του σαξοφωνίστα Θόδωρου Κερκέζου, συνεργάτη του Φεστιβάλ Μολύβου, κατά το επίσημο δείπνο της Παρασκευής 11/5, ενισχύουν με τον καλύτερο τρόπο τη σχέση αυτή. Παράλληλα, οι Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού φροντίζουν για την διάδοση των δραστηριοτήτων της ‘Καρδιάς του Παιδιού’ αλλά και όλων των συμμετεχόντων στο Συνέδριο, προσφέροντας στους συνέδρους τις σχετικές πληροφορίες σε μία ειδική έντυπη έκδοση στα αγγλικά.

Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Μάιο του 2018
https://diastixo.gr/epikaira/reportaz/9832-52-aepc

Ταξίδι στον χρόνο με αυτοκίνητα άλλων εποχών

2η Ανοιξιάτικη Έκθεση Γλυφάδας με Οχήματα Εποχής με την Ελληνική Ομοσπονδία Οχημάτων Εποχής & Παλιά Ελληνικά Λεωφορεία

Στην καταπράσινη και ηλιόλουστη Πλατεία Εσπερίδων στη Γλυφάδα διοργανώθηκε το πρωί της Πρωτομαγιάς η 2η Ανοιξιάτικη Στατική Έκθεση Γλυφάδας της Ελληνικής Ομοσπονδίας Οχημάτων Εποχής σε συνεργασία με την ομάδα Παλιά Ελληνικά Λεωφορεία.

Τα αυτοκίνητα – αντίκες είχαν την τιμητική τους. Στρατιωτικά τζιπ της δεκαετίας του ’50 και του ’60, αυθεντικές Πόρσε, κλασικοί Σκαραβαίοι, αγωνιστικά αυτοκίνητα (ανάμεσά τους και τα γνωστά αξιολάτρευτα ‘κατσαριδάκια’), λουσάτες λιμουζίνες Μερσέντες και BMW, ιστορικά λεωφορεία, στολισμένα όλα με μπαλόνια και εορταστικές ανθοδέσμες λόγω της ιδιαίτερης ημέρας, ήταν τοποθετημένα δεξιά κι αριστερά από τη γραμμή του τραμ αλλά και στον χώρο της πλατείας, προσφέροντας ένα πολύχρωμο θέαμα εξαιρετικά όμορφο και βαθιά νοσταλγικό.

Το συγκρότημα 48 Ores επένδυσε αυτή την μοναδική έκθεση – εκδήλωση, παίζοντας ζωντανά μουσική και τραγούδια ανάλογων εποχών.

Η Ελληνική Ομοσπονδία Οχημάτων Εποχής (ΕΟΟΕ) λειτουργεί από το 1997 ως μη κερδοσκοπικό σωματείο, και σκοπό έχει να στηρίζει και να προάγει τις προσπάθειες αποκατάστασης και διατήρησης των οχημάτων εποχής, ενώ συλλέγει και κάθε σχετικό έντυπο υλικό. Παράλληλα διοργανώνει εκδηλώσεις και εκθέσεις που αφορούν μεταφορικά μέσα άλλων εποχών, όπως το Πανελλήνιο Ιστορικό Ράλλυ Οχημάτων Εποχής, το Κλασικό Ράλλυ Ολύμπου, το Ναυτικό Σαλόνι Παραδοσιακών Σκαφών.

Η ομάδα Παλιά Ελληνικά Λεωφορεία ασχολείται με την έρευνα, τη συγκέντρωση και τη μελέτη υλικού που σχετίζεται με τα παλιά αστικά και υπεραστικά λεωφορεία που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα, με ιδιαίτερη έμφαση στη συλλογή οχημάτων των αδελφών Χάρη και Βαγγέλη Λαζαρόπουλου.

Η πρωτομαγιάτικη Στατική Έκθεση Οχημάτων Εποχής της Γλυφάδας έδωσε μια μοναδική ευκαιρία στους λάτρεις των αυτοκινήτων – και όχι μόνο! – να δουν από κοντά μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά μοντέλα αυτοκινήτων προηγούμενων δεκαετιών, ορισμένα από τα οποία είναι συνδεδεμένα με αξέχαστες στιγμές, γεγονότα αλλά και πρόσωπα – όπως το ιστορικό λεωφορείο της Βιαμάξ που συμμετείχε σε ελληνικές ταινίες της δεκαετίας του ’60, ή το αυτοκίνητο της Ρένας Βλαχοπούλου.

Να σημειωθεί ότι η ανακάλυψη, η απόκτηση, η αποκατάσταση και η συντήρηση αυτών των πραγματικών θησαυρών της ασφάλτου είναι αποτέλεσμα ιδιωτικής πρωτοβουλίας, και αξίζουν συγχαρητήρια σε όλους αυτούς τους συλλέκτες που με το μεράκι και την αγάπη τους για τα παλιά αυτοκίνητα, τα διατηρούν ζωντανά και στην επικαιρότητα, όπως άλλωστε τους ταιριάζει.

Πρόκειται για κινήσεις εξαιρετικής σημασίας οι οποίες δίνουν ένα δυνατό μήνυμα αισιοδοξίας και προάγουν τον πολιτισμό μέσα από δραστηριότητες οι οποίες, καθώς είναι συνυφασμένες με την καθημερινότητα (οι μετακινήσεις είναι ένα θέμα που μας αφορά όλους λίγο ή πολύ και επιπλέον είναι πάρα πολλοί εκείνοι που ενδιαφέρονται για τα αυτοκίνητα σε διάφορα επίπεδα), μπορούν γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο να βρουν μεγάλη ανταπόκριση στο ευρύτερο κοινό.

Ευχαριστώ ιδιαίτερα τον κύριο Χάρη Λαζαρόπουλο (Παλιά Ελληνικά Λεωφορεία / Bus Oldtimers Hellas)

Δημοσιεύτηκε στο FRACTAL τον Μάιο του 2018
http://fractalart.gr/taxidi-ston-chrono-me-aytokinita/

Μια βόλτα στην Αθήνα της Μπελ Επόκ με λεωφορείο του 1961

Με αφορμή την έκδοση των απομνημονευμάτων του Μίλτου Λιδωρίκη σε έναν τόμο γεμάτο απολαυστικές και ιστορικά σημαντικές αφηγήσεις με τίτλο ‘Έζησα την Αθήνα της Μπελ Επόκ’ (Εκδόσεις Polaris) και με πρωτοβουλία της κυρίας Ζωζώς Λιδωρίκη, νύφης του Μίλτου και συζύγου του Αλέκου Λιδωρίκη, πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 11 Μαρτίου μια πολύ ιδιαίτερη και πρωτότυπη παρουσίαση.

Ένα λεωφορείο – αντίκα, αυθεντική Mercedes ελληνικής κατασκευής της Βιαμάξ, ήταν ο ξεχωριστός πρωταγωνιστής μιας εξαιρετικής ξενάγησης – αναδρομής που ξεκίνησε από το σημείο όπου ήταν κάποτε το σπίτι του Μίλτου Λιδωρίκη και κατέληξε στην Πλατεία Προσκόπων.

Το λεωφορείο κατέφτασε στο σημείο συνάντησης, στη διασταύρωση των οδών Βουκουρεστίου και Πανεπιστημίου, έξω από το ζαχαροπλαστείο Zonars. Το υποδεχτήκαμε με ενθουσιασμό σχεδόν παιδικό, και φυσικά έκλεψε την παράσταση. Απέναντι ακριβώς, στον αριθμό 10 της οδού Πανεπιστημίου, εκεί όπου σήμερα είναι το κοσμηματοπωλείο του Ζολώτα και ο φούρνος Paul, βρισκόταν το πατρικό σπίτι του Μίλτου Λιδωρίκη. Η προγραμματισμένη διαδρομή ακολουθούσε τις αφηγήσεις από τις σελίδες του βιβλίου, αποσπάσματα του οποίου μάς προσέφερε με την εκφραστικότητα και την ζωντάνια της η κυρία Λιδωρίκη, διαβάζοντας χαρακτηριστικά κομμάτια σε κάθε αντίστοιχη περιοχή που διασχίζαμε.

Κατεβαίνοντας την Πανεπιστημίου, το λεωφορείο έφτασε στην Ομόνοια, άντρο των καφέ σαντάν και των καφέ αμάν κατά τη διάρκεια της Μπελ Επόκ, και κάνοντας έναν κύκλο, έστριψε στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου, πέρασε μπροστά από το Εθνικό Θέατρο, έναν ακόμα σημαντικότατο σταθμό στη ζωή του Μίλτου Λιδωρίκη, μιας και είχε διατελέσει προσωπάρχης του. Στη συνέχεια, αφήνοντας πίσω του την πλατεία Κουμουνδούρου, μπήκε στην οδό Δεληγιώργη για να περάσει κατόπιν στην οδό Πειραιώς, έναν δρόμο που ο Μίλτος Λιδωρίκης, με το απράμιλλο χιούμορ του, χαρακτηρίζει «αίσχος εις χιλιόμετρα» εξαιτίας της σκόνης και διαφόρων δυσάρεστων οσμών (και όχι μόνο) που τότε κυριαρχούσαν σε όλη του σχεδόν την έκταση.

Κατά μήκος της οδού Πειραιώς, το μάτι αναπόφευκτα πέφτει στο Εργοστάσιο Παυλίδη, τα Δημοτικά Σφαγεία, την ΕΛΑΪΣ, κτίσματα ιστορικά με ξεχωριστή ταυτότητα το καθένα. Το μέρος του ταξιδιού που αφορούσε την οδό Πειραιώς – γιατί, ουσιαστικά, για ταξίδι επρόκειτο, και μάλιστα σε πολλά επίπεδα: ταξίδι στο χρόνο, την ιστορία, τις αναμνήσεις, τις αναφορές – είχε την μερίδα του λέοντος και ήταν ένα από τα πιο συναρπαστικά κομμάτια αυτής της υπέροχης ξενάγησης.

Φτάνοντας στο Νέο Φάληρο, στρίψαμε στην οδό Καραολή και Δημητρίου για να βγούμε λίγο αργότερα στην παραλιακή και να θυμηθούμε τα όσα αναφέρει ο Μίλτος Λιδωρίκης για το μοναδικό Ακταίον, το ξενοδοχείο που ήταν διάσημο τα χρόνια της Μπελ Επόκ. Στη θέση του βρίσκεται τώρα το νοσοκομείο Μετροπόλιταν, η αρχιτεκτονική γραμμή του οποίου βασίζεται – σε λεπτομέρειες μόνο και γενικότερα μιλώντας – στο ιστορικό ξενοδοχείο.

Αφήνοντας πίσω μας το Νέο Φάληρο, μπήκαμε στη λεωφόρο Θησέως την οποία ανεβήκαμε μέχρι τη διασταύρωση με την οδό Αγίων Πάντων, όπου και στρίψαμε. Συνεχίσαμε στις οδούς Εφέσου, Πλαστήρα και Κράτητος και βγήκαμε στη λεωφόρο Συγγρού, στο ύψος της εκκλησίας της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, που είναι περισσότερο γνωστή ως ‘Άγιος Σώστης’, καθώς κατασκευάστηκε μετά την αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας κατά του βασιλιά Γεωργίου Α’.

Φτάνοντας σιγά σιγά στο τέλος της διαδρομής μας, μπήκαμε στην Λεωφόρο Αμαλίας, που την εποχή του Μίλτου Λιδωρίκη ονομαζόταν Πιπεριές, κατεβήκαμε την οδό Γεωργίου Α΄, μπροστά από το ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία, ένα ακόμα σημαντικό και ιστορικό κτίριο των Αθηνών, στρίψαμε στη Φιλελλήνων εκεί όπου, στη θέση του σημερινού Public βρισκόταν το καφενείο του Ζαχαράτου, βγήκαμε πάλι στην Αμαλίας, με αντίθετη κατεύθυνση αυτή τη φορά και προορισμό την λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας. Από εκεί, περνώντας μπροστά από το Κολυμβητήριο, μπήκαμε στη λεωφόρο Βασιλέως Γεωργίου, περάσαμε έξω από το Στάδιο και, φτάνοντας κοντά στην Πλατεία Προσκόπων, το μαγευτικό αυτό ταξίδι τελείωσε.

Κάπου εκεί, αποχαιρετήσαμε και το λεωφορείο που, εκτός από ξεχωριστό μεταφορικό μας μέσο σ’ αυτήν την αξέχαστη διαδρομή – εκδρομή, μας συντρόφευε με τους ήχους του, με το βουητό της μηχανής του, με τις μνήμες που κουβαλούσε. Το λεωφορείο ανήκει σήμερα στον Χάρη και τον Βαγγέλη Λαζαρόπουλο, συλλέκτες με οικογενειακή ιστορία που έχουν αναλάβει το δύσκολο αλλά τόσο συναρπαστικό έργο της απόκτησης, αναδιαμόρφωσης και συντήρησης παλιών λεωφορείων. Στόχος τους είναι, όπως μας είπε στη συνέχεια ο κύριος Χάρης Λαζαρόπουλος, να μην είναι απλά μουσειακά είδη αυτά τα οχήματα, αλλά να είναι και χρηστικά. Το συγκεκριμένο λεωφορείο βγήκε για πρώτη φορά στην κυκλοφορία στις 14 Ιουλίου του 1961 και αποσύρθηκε το 1984. Το ανώτατο επιτρεπτό όριο ταχύτητάς του είχε οριστεί στα 60 χλμ/ώρα, αν και, όπως μας πληροφόρησε ο κύριος Χάρης Λαζαρόπουλος, ουσιαστικά μπορούσε άνετα να ‘πιάσει’ και μεγαλύτερες ταχύτητες. Πρόκειται μάλιστα για ένα διάσημο λεωφορείο, αφού έχει εμφανιστεί στην ταινία ‘Η Αρχόντισσα και ο Αλήτης’ της Finos Film. ‘Απαγορεύεται το καπνίζειν’, ‘Κυτίον παραπόνων’, ‘Θέσεις καθήμενων επιβατών: 32’, οι διακριτικές αλλά και τόσο χαρακτηριστικές πινακίδες οδηγιών στο μπροστινό μέρος. Οι κλασικές χειρολαβές, η πινακίδα ‘Αθήναι’ στο εξωτερικό, η κλασική ‘γαλαρία’ – τα καθίσματα στο πίσω μέρος, λεπτομέρειες που φέρνουν στο μυαλό άλλες εποχές, που ίσως κάποιοι από εμάς να τις έχουμε δει μόνο σε ταινίες. Βλέποντας την Αθήνα μέσα από ένα τόσο ιστορικό όχημα, είναι σαν να αλλάζει και η πόλη, σαν να παίρνει άλλη διάσταση το σύγχρονο περιβάλλον της και με έναν μαγικό τρόπο να συναντάει το παρελθόν της και να ενώνεται μαζί του, ξεπερνώντας όρια χρόνου και τόπου και άλλους περιορισμούς.


Περισσότερες φωτογραφίες ΕΔΩ

Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Μάρτιο του 2018
http://diastixo.gr/epikaira/eidiseis/9470-volta-athina

Επόμενος Σταθμός: Μοναστηράκι

Η δημοφιλής πλατεία της Αθήνας μέσα από τα ιστορικά κτίρια, τα αρχαιολογικά ευρήματα και τους δρόμους της

Η πλατεία στο Μοναστηράκι είναι μια περιοχή ιδιαίτερη και πολύ σημαντική για τον χαρακτήρα της Αθήνας. Κομβικό σημείο ανάμεσα στις οδούς Ερμού, Μητροπόλεως, Πανδρόσου, Άρεως, Ηφαίστου και Αθηνάς, συγκεντρώνει στοιχεία από διαφορετικές εποχές τα οποία συνυπάρχουν τόσο αρμονικά, που το σύνολο σου δίνει την αίσθηση ότι ‘έτσι έπρεπε να είναι’. Η Βυζαντινή εκκλησία, η Βιβλιοθήκη του Αδριανού στην οδό Άρεως, το ιστορικό κτίριο του παλιού Ηλεκτρικού, οι εγκαταστάσεις του σύγχρονου Μετρό, το τζαμί που σήμερα στεγάζει το Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, η Ακρόπολη στο βάθος, η πολυκατοικία με το γκράφιτι στην οδό Αθηνάς, στοιχεία ετερόκλητα κι όμως με έναν ιδιαίτερο τρόπο αλληλένδετα, σημάδια διαφορετικών εποχών, κομμάτια που συμπληρώνουν ένα άρτιο παζλ ιστορίας, χρωμάτων και ανθρώπων.

Η περιοχή πήρε το όνομά της από τη βυζαντινή εκκλησία που βρίσκεται στη γωνία της πλατείας με την οδό Ερμού. Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, είχαν χτιστεί στην ευρύτερη περιοχή του Μοναστηρακίου πάνω από 20 εκκλησίες, οι περισσότερες από τις οποίες υπάρχουν ακόμα. Τον 15^ο αιώνα, ιδρύθηκε η Μεγάλη Μονή της Παναγίας της Παντανάσσης και χτίστηκε στο Μοναστηράκι βασιλική στη θέση ενός κοιμητηριακού ναού που υπήρχε εκεί τους Μεσοβυζαντινούς χρόνους. Όταν η εκκλησία της Μονής καταστράφηκε, στα θεμέλιά της χτίστηκε η θολοσκέπαστη βασιλική που υπάρχει μέχρι σήμερα. Μετά το 1867 ο ναός έγινε ενοριακός και τότε η περιοχή ονομάστηκε Μικρομονάστηρο ή, πιο κοινά, Μοναστηράκι.

Η Βιβλιοθήκη του Αδριανού χτίστηκε το 132 μ.Χ.  Είχε ορθογώνιο σχήμα και οι διαστάσεις της ήταν 122 x 82 μέτρα. Σε μια περίστυλη στοά, ειδικά διαμορφωμένοι χώροι χρησιμοποιούνταν για φύλαξη παπύρων και βιβλίων, καθώς και για αίθουσες διαλέξεων. Μέρος της Βιβλιοθήκης καταστράφηκε από τους Ερούλους το 267 μ.Χ., ωστόσο το κτίσμα ανακαινίστηκε στις αρχές του 5^ουαιώνα μ.Χ. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, η Βιβλιοθήκη έγινε το εμπορικό κέντρο της Αθήνας και ως την απελευθέρωση λειτουργούσε τόσο σαν εμπορικό όσο και σαν διοικητικό κέντρο. Το 1884 μια πυρκαγιά κατέστρεψε το παζάρι στην ανατολική πτέρυγα, το οποίο ήταν και το βασικό σημείο της εμπορικής ζώνης. Λίγο αργότερα ξεκίνησαν οι ανασκαφές στον χώρο, αλλά το μνημείο έμελλε ν’ ανοίξει για το κοινό μόλις το καλοκαίρι του 2004.

Το τζαμί, που βρίσκεται στη συμβολή της πλατείας με την οδό Πανδρόσου, χτίστηκε το 1759, από τον βοεβόδα των Αθηνών Μουσταφά Αγά Τζισταράκη, και για την κατασκευή του, χρησιμοποιήθηκαν υλικά από παλιά κτίρια. Λεγόταν τότε ότι ειδικά για την παρασκευή του ασβέστη που χρειαζόταν για την κάλυψη των τείχων, ο βοεβόδας διέταξε ν’ ανατιναχτεί μια κολόνα από τον Ναό του Ολυμπίου Διός. Εν τω μεταξύ,  ένας παλιός θρύλος της Αθήνας έλεγε ότι κάθε κολόνα του Ναού είχε παγιδευμένη κι από μία κατάρα – ο ναός, λοιπόν, έλεγε ο θρύλος, θρήνησε τόσο δυνατά την καταστροφή της κολόνας του, που εκείνο το βράδυ έμεινε ξάγρυπνη όλη η Αθήνα, και ηρέμησε μόνο όταν δολοφονήθηκε ο βοεβόδας, που ήταν υπεύθυνος γι’ αυτή την καταστροφή. Ωστόσο επίσημες πηγές αναφέρουν ότι στην πραγματικότητα, γι’ αυτόν τον σκοπό χρησιμοποιήθηκε μια κολόνα από τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού, κάτι που μάλλον είναι λογικό αν σκεφτεί κανείς πόσο κοντά είναι τα δύο κτίσματα. Μετά την Επανάσταση, το τζαμί χρησιμοποιήθηκε για συνελεύσεις και το 1924 έγινε λαογραφικό μουσείο, ενώ το 1966, κατόπιν κατάλληλης διαμόρφωσης, παραχωρήθηκε στον Ιμπν Σαούντ, τον έκπτωτο βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας, που ήταν εξόριστος στην Ελλάδα, για την προσευχή του.

Ο σταθμός του Ηλεκτρικού είναι ιστορικός και από τους παλιότερους της γραμμής Πειραιάς - Κηφισιά. Εγκαινιάστηκε στις 17 Μαΐου του 1895 και είναι, μαζί με τον αρχικό σταθμό της Ομόνοιας, ο δεύτερος αρχαιότερος σταθμός του Κέντρου, μετά τον σταθμό του Θησείου, που είχε εγκαινιαστεί εικοσιέξι χρόνια νωρίτερα, το 1869, όπως και ο τερματικός σταθμός του Πειραιά. Ο σταθμός είχε την αρχική επίσημη ονομασία της περιοχής, ‘Μοναστήριον’, κάτι που μπορεί κανείς ακόμα να διαπιστώσει διαβάζοντας τις πινακίδες στις αποβάθρες. Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, στις 22 Απριλίου του 2003, εγκαινιάστηκε στο ίδιο σημείο, αλλά ένα επίπεδο χαμηλότερα, ο αντίστοιχος σταθμός του Μετρό, της γραμμής Αιγάλεω – Εθνική Άμυνα / Αεροδρόμιο. Σήμερα οι δύο σταθμοί συναποτελούν μια από τις πλέον βασικές σιδηροδρομικές αρτηρίες του Κέντρου.

Δίπλα ακριβώς στο κτίριο του Ηλεκτρικού, στην οδό Ηφαίστου, είναι η αφετηρία της υπαίθριας αγοράς με τα δεκάδες εμπορικά καταστήματα και παλαιοπωλεία, το ‘Δημοπρατήριο’, σύμφωνα με την ταμπέλα στην αρχή του δρόμου, που αποτελεί σταθερό πόλο έλξης και κλασικό σημείο αναφοράς όχι μόνο για τους τουρίστες και τους επισκέπτες, αλλά και για τους ίδιους τους Αθηναίους. Χάντρες, χειροποίητα κοσμήματα, δερμάτινα και στρατιωτικά είδη, παλιά έπιπλα, ρούχα και αντίκες είναι λίγα μόνο από τα πράγματα που μπορεί κανείς να βρει στην αγορά του Μοναστηρακίου. Ανάλογη είναι η εικόνα και στην οδό Πανδρόσου, καθώς και στην οδό Άρεως, απέναντι από τις κολόνες της Βιβλιοθήκης του Αδριανού, και φυσικά στην πλατεία Αβυσσηνίας λίγο πιο κάτω, με τα δεκάδες παλαιοπωλεία, που από μόνη της αποτελεί ένα ακόμα γραφικό και ιδιαίτερα χαρακτηριστικό σημείο της περιοχής του Μοναστηρακίου. Το σωματείο παλαιοπωλών Αθήνας και περιχώρων ιδρύθηκε το 1922 και είχε πρώτο πρόεδρό του τον Γιουσουρούμ, έμπορο εβραϊκής καταγωγής, εξ ου και η ανεπίσημη αλλά πασίγνωστη ονομασία της πλατείας Αβυσσηνίας.

Ωστόσο η ποικιλοχρωμία και η πολυσυλλεκτικότητα της πλατείας δεν σταματάει σε όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Οι εργασίες για την κατασκευή του σταθμού του Μετρό έφεραν στο φως ένα τμήμα της κοίτης του Ηριδανού και μαζί κομμάτια της ιστορίας της Αθήνας, αφού τα αρχαιολογικά ευρήματα συνδέονται στενά με το ιστορικό παρελθόν της πόλης ανά τους αιώνες και αντικατοπτρίζουν πτυχές της ζωής και της πολιτείας στην πρωτεύουσα σε διάφορες και διαφορετικές εποχές της ιστορίας της.

Κατεβαίνοντας τις κυλιόμενες σκάλες από το επίπεδο της πλατείας, βλέπεις απέναντι την κοίτη του ποταμού. Καθώς πλησιάζεις, αριστερά σου είναι οι δύο είσοδοι στις αποβάθρες του Ηλεκτρικού. Ο σταθμός που ανήκει στο παρόν αλλά σχετίζεται και με το παρελθόν αφού είναι τμήμα του παλιού Ηλεκτρικού, και ο Ηριδανός που είναι μέρος της αρχαίας ιστορίας της, είναι τόσο κοντά το ένα στο άλλο που εκμηδενίζουν την απόσταση των αιώνων που ουσιαστικά τα χωρίζει. Το παζλ συμπληρώνουν οι σύγχρονες εγκαταστάσεις του Μετρό με τις κυλιόμενες σκάλες, τους διαδρόμους, το τούνελ και τις νεότερες αποβάθρες.

Τα ευρήματα γύρω από την κοίτη του Ηριδανού ανήκουν σε διάφορες εποχές και ιστορικές περιόδους, πράγμα που σημαίνει ότι η περιοχή ήταν ιδιαίτερα σημαντική, κατοικούνταν πάντα και ίσως είχε, σε κάποιον άλλο βαθμό και από κάποια άλλη οπτική γωνία, αυτή την τόσο ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που την χαρακτηρίζει σήμερα.

Μπορεί κανείς να δει κομμάτια από κτίσματα που ήταν κατά κύριο λόγο σπίτια, εργαστήρια και αποθηκευτικοί χώροι - δηλαδή κάτι ανάλογο με ό,τι υπάρχει και σήμερα γύρω από την πλατεία.

Γλυπτά από μάρμαρο, κομμάτια από κτίρια, ψηφιδωτά δάπεδα, τοιχογραφίες, αγγεία, νομίσματα – δίνουν το στίγμα των διαφορετικών ιστορικών εποχών που έζησε η περιοχή, αλλά και το ιστορικό κέντρο γενικότερα, ενώ διακρίνονται τα ρείθρα, η οικοδομική γραμμή και ένα κτίσμα που ανήκουν στην κλασική περίοδο, ο ημικυλινδρικός θόλος της εποχής του Αδριανού, τμήμα ρωμαϊκής οδού, ένα κτίσμα ρωμαϊκής περιόδου, καθώς και ένα παλαιοχριστιανικό κτίσμα.

Ο Ηριδανός πήγαζε από τον Λυκαβηττό, περνούσε κάτω από τον σημερινό Εθνικό Κήπο, κατέβαινε την οδό Μητροπόλεως, έφτανε στην πλατεία Μοναστηρακίου, διέσχιζε την κοιλάδα του Κεραμεικού, όπου ένα τμήμα του φαίνεται, άλλωστε, έφτανε στην οδό Πειραιώς και κάπου εκεί έστριβε νότια και ενωνόταν με τον Ιλισό. Είχε συνεχόμενη ροή η οποία αυξανόταν όταν έβρεχε πολύ, και πολλές φορές μάλιστα πλημμύριζε. Ο Στράβων αναφέρει ότι ο ποταμός είχε εννέα πηγές, με κυριότερη την Κρήνη του Πάνοπος, βορειοδυτικά της πλατείας Συντάγματος, απέναντι από τις Πύλες του Διοχάρους, στη συμβολή των σημερινών οδών Βουλής και Απόλλωνος. Αναφορά στον Ηριδανό βρίσκουμε και στην ‘Βατραχομυομαχία’, την περίφημη παρωδία της Ιλιάδας: «Ειμί δ’ εγώ βασιλεύς Φυσίγναθος, ος κατά λίμνην τιμώμαι βατράχων ηγούμενος ήματα πάντα· και με πατήρ Πηλαύς αναθρέψατο, Υδρομεδούση μιχθείς εν φιλότητι παρ’ όχθας Ηριδανοίο», συστήνεται με κομπασμό ο βασιλιάς των βατράχων στον ποντικό – «Είμαι ο βασιλιάς Φουσκομάγουλος, που όλοι οι βάτραχοι στη λίμνη με τιμούν σαν αρχηγό τους κάθε μέρα, πατέρας μου είναι ο Πηλέας και μητέρα μου η Υδρομέδουσα, που έσμιξε μαζί της στην όχθη του Ηριδανού» (στίχοι 17-20).

Από την προϊστορία ακόμα, όταν γύρω από τον Ηριδανό δεν υπήρχαν κατοικίες, οι κάτοικοι των γύρω περιοχών έθαβαν τους νεκρούς τους στις όχθες του ποταμού, αλλά και στις βαλτώδεις εκτάσεις του Κεραμεικού. Σιγά-σιγά, ο οικισμός επεκτάθηκε προς και γύρω από το ποτάμι, και η επίδραση ήταν αμφίδρομη: απ’ τη μια το ανθρώπινο στοιχείο προσαρμόστηκε στην ύπαρξη του ποταμού, κάτι που φυσικά επηρέασε την επιλογή των θέσεων για το χτίσιμο σπιτιών και άλλων κτισμάτων, κι από την άλλη, καθώς ο Ηριδανός περνούσε από μια περιοχή που γινόταν όλο και πιο κατοικημένη, ήταν εκτεθειμένος σε λύματα και σκουπίδια, με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να μετατραπεί, αναπόφευκτα, σε βούρκο. Σύμφωνα με τον Παυσανία πάλι, τα νερά του Ηριδανού ήταν πολύ βρώμικα, και μάλιστα ούτε τα ζώα που έβοσκαν στην περιοχή δεν πλησίαζαν για να πιουν νερό. Κάτι ανάλογο αναφέρει και ο Καλλίμαχος, στο μη σωζόμενο σύγγραμά του ‘Συναγωγή Ποταμών’: «Γελάν ούτως θαρρεί γράφων τάς τών Αθηναίων παρθένους αφύσεσθαι καθαρόν γένος Ηριδανοίο, ού καί τά βοσκήματ' απόσχοντ' αν» -  «είναι άξιος γέλιου αυτός που ισχυρίζεται ότι οι κόρες των Αθηναίων έπαιρναν καθαρό νερό από τον Ηριδανό, αφού ούτε τα κοπάδια της περιοχής δεν πλησίαζαν το ποτάμι».

Κατά την αρχαιότητα, ο Ηριδανός ήταν ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο χτίζονταν τα σπίτια στην περιοχή. Η οικοδομική γραμμή οριζόταν από δύο μονοπάτια, βόρεια και νότια, ενώ τα κτίρια χτίζονταν και στις δυο πλευρές. Αργότερα, με διαταγή του Αδριανού, το ποτάμι σκεπάστηκε με πλινθόκτιστο θόλο και μετατράπηκε σε υπόνομο. Στο βόρειο όριο χτίστηκε τοίχος αντιστήριξης, ενώ η οικοδομική γραμμή υποχώρησε κατά τεσσεράμισι μέτρα. Το Ρωμαϊκό Βαλανείο, τμήμα του οποίου έχει ανασκαφεί επί της λεωφόρου Αμαλίας έξω από τον Εθνικό Κήπο, στο ύψος της Αγγλικανικής Εκκλησίας, συνδεόταν επίσης με την περιοχή του Ηριδανού.

Ο Ηριδανός ήταν από τα πρώτα ποτάμια της Αθήνας που αποτέλεσαν αντικείμενο συστηματικής ανθρώπινης επέμβασης, ώστε να μπορεί κάθε φορά να προσαρμόζεται στις ανάγκες τόσο των κατοίκων όσο και των οικοδομικών ιδιαιτεροτήτων της περιοχής - αυτός άλλωστε είναι και ο βασικός λόγος που το μεγαλύτερο μέρος του καλύφθηκε με τον καιρό.

Στα νεότερα χρόνια, η βασική πηγή του Ηριδανού ήταν στο τέλος της οδού Δημοκρίτου, όπου υπήρχε ένα μικρό σπήλαιο κι από κει ανάβλυζε νερό σε τόσο μεγάλη ποσότητα, ώστε επαρκούσε για την ύδρευση όλης της περιοχής του Κολωνακίου. Σήμερα, μετά την ανάπλαση της πλατείας Μοναστηρακίου και την παράδοσή της τον Δεκέμβριο του 2008, το κομμάτι της πάνω από την κοίτη του Ηριδανού έχει μείνει ανοιχτό, περιφραγμένο με μεταλλικό κιγκλίδωμα, ώστε να μπορούν οι περαστικοί να βλέπουν από ψηλά μέρος της κοίτης, ενώ γύρω απ’ αυτό το άνοιγμα, ανάμεσα στα απλά πλακάκια της πλατείας, έχουν τοποθετηθεί πλακάκια με σύμβολα κυρίως του νερού και της θάλασσας, καθώς και μια κυματιστή λευκή γραμμή που οριοθετεί συμβολικά τη θέση του ποταμού από κάτω.

Την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ο βοεβόδας Χασεκής, τύραννος τότε των Αθηνών, έχτισε το 1788, με τη συνδρομή Χριστιανών και Μουσουλμάνων που ζούσαν εκεί, τείχος για την προστασία της περιοχής από επιδρομές. Λέει ο Μακρυγιάννης στα ‘Απομνημονεύματά’ του: «Μια ημέρα πήγαινα με τον Γκούρα σεργιάνι καβάλλα. Με κολάκευε· ήθελε να μου δώση μίαν ανιψιά του γυναίκα. Μου λέγει: «Του Χασεκή τα υποστατικά, ελιές, περιβόλι κι’ όλη την περιφέρεια θα την πάρω εγώ δι’ όσα μου χρωστάει το Έθνος».  

Το τείχος αυτό συνέπιπτε σε μεγάλο βαθμό με το τείχος του Θεμιστοκλή. Ξεκινούσε από την Ακρόπολη, έφτανε στο Θησείο, συνέχιζε στην περιοχή Ασωμάτων και στη σημερινή πλατεία Κουμουνδούρου, έφτανε στις οδούς Ευριπίδου και Σοφοκλέους, ανέβαινε προς την πλατεία Κλαυθμώνος, διέσχιζε τις οδούς Σταδίου και Πανεπιστημίου, έφτανε στη λεωφόρο Αμαλίας και την Πύλη του Αδριανού, συνέχιζε προς την οδό Μακρυγιάννη και τα ριζά της Ακρόπολης για να καταλήξει και πάλι στην Ακρόπολη. Περιέκλειε την περιοχή του Μοναστηρακίου και άλλες κατοικημένες εκτάσεις, καθώς και ορισμένες περιοχές που δεν ήταν οικοδομημένες, ενώ οι πύλες του είχαν χαρακτηριστικές ονομασίες: Πόρτα του Δράκου, Πόρτα του Μωριά, Μενιδιάτικη Πόρτα, Καμαρόπορτα, Μεσογείτικη Πόρτα, Πόρτα των Τριών Πύργων.

Μια περιοχή, λοιπόν, ιδιαίτερα φορτισμένη όχι μόνο από την ιστορία της, αλλά και από ό,τι άφησαν πίσω τους οι γενιές ανθρώπων, ντόπιων, ταξιδιωτών και κατακτητών, που έζησαν και πέρασαν από κει. Κτίσματα, γεγονότα, δρόμοι, ιστορίες, κατά έναν περίεργο τρόπο δεν εξαφανίζονται με το πέρασμα του χρόνου, ακόμα κι αν δεν έχει μείνει απ’ αυτά παρά μόνο μια αναφορά σε κάποιο βιβλίο, αλλά αφήνουν στην πλατεία το σημάδι τους ανεξίτηλο, απαραίτητο κομμάτι του διαδραστικού κολάζ μιας πόλης που κρύβει στα υπόγεια και την ατμόσφαιρά της πολλά περισσότερα απ’ όσα φαίνονται στην επιφάνεια.

ΠΗΓΕΣ
Δήμος Αθηναίων
ΗΣΑΠ
Αττικό Μετρό
Υπουργείο Πολιτισμού
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών
Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Αθηναϊκό Ημερολόγιο 2011 (Εκδόσεις Φιλιππότη)

Δημοσιεύτηκε FRACTAL τον Ιούλιο του 2016
http://fractalart.gr/monastiraki/