1 July 2019

John Connolly: Στο Λευκό Δρόμο

Ο Τζον Κόνολι κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον χώρο της σύγχρονης αστυνομικής λογοτεχνίας, και όχι άδικα. Οι ιστορίες του είναι άρτιες, αριστοτεχνικά δομημένες, με δυνατούς χαρακτήρες και σφιχτοδεμένη πλοκή που κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον από την αρχή μέχρι το τέλος. Κατέχει επίσης μια ξεχωριστή θέση στις καρδιές των αναγνωστών που αγαπούν (και) τα αστυνομικά μυθιστορήματα -  και πάλι όχι άδικα: η γραφή του είναι γοητευτική, με μια διάχυτη διακριτική ποιητικότητα και έχει τη σχεδόν μαγική ικανότητα να σε βάζει έντεχνα μέσα στον μύθο, κάνοντάς σε να συμπάσχεις με τους καλούς ήρωές του μ’ έναν τρόπο απόλυτα φυσικό, αποζητώντας τη δικαίωση μαζί τους.

Η πολυπρόσωπη, πολυεπίπεδη και λαβυρινθώδης ιστορία που διαδραματίζεται στον “Λευκό Δρόμο” αποτελεί την τέταρτη περιπέτεια της σειράς του Τζον Κόνολι με ήρωα τον βασανισμένο ντετέκτιβ Τσάρλι Πάρκερ. Συναντάμε κι εδώ, εκτός από τον κεντρικό αυτόν πρωταγωνιστή, τους τρεις χαρακτήρες που είναι, ανεπίσημα, η ομάδα του: τη σύντροφό του Ρέιτσελ – την βρίσκουμε τώρα έγκυο στο παιδί του – και τους δύο περιθωριακούς βοηθούς και φίλους του, τον πρώην επαγγελματία εκτελεστή Λούις και τον Έιντζελ, που ήταν κλέφτης. Τρία πρόσωπα που έχουν πάντα ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς είναι οι πιο στενοί φίλοι του Τσάρλι και ο ρόλος τους σε κάθε ιστορία, είτε μικρότερος είτε μεγαλύτερος, είναι σημαντικός.

Το βασικό αστυνομικό μυστήριο στρέφεται γύρω από τη δολοφονία της Μάριαν Λαρούς, μιας πλούσιας λευκής κοπέλας από ισχυρή οικογένεια, που αποδίδεται στον Έιτις Τζόουνς, τον μαύρο εραστή της από κατώτερη κοινωνική τάξη. Ωστόσο αυτή είναι μονάχα η απόληξη μιας περίπλοκης ιστορίας που οι ρίζες της πάνε πίσω στο παρελθόν και απλώνονται σε έκταση πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο φαίνεται αρχικά, επηρεάζοντας μοιραία ζωές και καταστάσεις. Κρυμμένα μυστικά έρχονται στην επιφάνεια, μυστήρια του παρελθόντος αποκαλύπτονται αναπάντεχα. Άλλωστε όπως διαπιστώνει (όχι και τόσο) σιβυλλικά ο Τσάρλι κάποια στιγμή: “Δεν είμαστε παγιδευμένοι μόνο στη δική μας ιστορία, αλλά και στην ιστορία όσων επιλέγουμε να μοιραστούν τη ζωή μαζί μας” (σ. 107). Μια φράση που δίνει απόλυτα το στίγμα της υπόθεσης και είναι σκόπιμο να την έχουμε συνεχώς στο μυαλό μας καθώς τη βρίσκουμε μπροστά μας σε πολλές διαφορετικές εκφάνσεις. Γιατί στον απόηχο από το “Φονικό Είδος”, το συγκλονιστικό ψυχολογικό θρίλερ που είχε προηγηθεί και του οποίου ο εφιαλτικός κόσμος είχε θέσει σε δοκιμασία τα όρια της αντοχής του ευφυέστατου αλλά συναισθηματικά τσακισμένου ήρωα, αυτή εδώ η περιπέτεια μετατοπίζει μεν τη δράση σε έναν άλλο χώρο αρχικά, ωστόσο είναι θέμα χρόνου μέχρι να αρχίσουν να βγαίνουν σιγά – σιγά στην επιφάνεια οι λεπτομέρειες που σχετίζονται άρρηκτα με το παρελθόν και το επαναφέρουν, όσο κι αν επιθυμούν κάποιοι από τους εμπλεκόμενους να το ξεχάσουν. Κι αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με τα θύματα και τους θύτες των εγκληματικών πράξεων, αλλά και με τον ίδιο τον Τσάρλι. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το μότο που έχει επιλέξει ο Κόνολι για το πρώτο μέρος του βιβλίου, το απόσπασμα από την ενότητα “Τι είπε ο κεραυνός” της “Έρημης Χώρας” του Έλιοτ (“Ποιος είναι ο τρίτος που περπατεί πάντα στο πλάι σου; […] όταν κοιτάζω εμπρός τον άσπρο δρόμο / Υπάρχει πάντα κάποιος που περπατεί στο πλάι σου [...]”), ένα κομμάτι που ταιριάζει απόλυτα στον Τσάρλι και την ικανότητά του – ευχή και κατάρα – να αντιλαμβάνεται γύρω του την φασματική παρουσία νεκρών ανθρώπων.

Για μια ακόμη φορά, το μεταφυσικό στοιχείο μπλέκεται με το ρεαλιστικό, με τα όρια να είναι, τις περισσότερες φορές, δυσδιάκριτα. Ο Τσάρλι βλέπει μπροστά του πράγματα που, είτε εν μέρει είτε συνολικά, είναι ανεξήγητα για τον κοινό νου. Πρόκειται για οράματα, για διαστρεβλωμένες εκδοχές της πραγματικότητας, για παραισθήσεις ενός ανθρώπου ο οποίος ουσιαστικά δεν έχει ακόμα βγει από την περίοδο του πένθους και υποσυνείδητα αναζητά τρόπους για να επικοινωνήσει με τα αγαπημένα του πρόσωπα που έχουν χαθεί, ή μήπως ο άυλος κόσμος είναι πάντα εδώ, απλώς ορισμένοι μόνο έχουν το χάρισμα να τον βλέπουν και να επικοινωνούν μαζί του; Ένα πολύ αβανταδόρικο μοτίβο που επανέρχεται στις ιστορίες του Τσάρλι και ο Κόνολι εσκεμμένα το αφήνει κάπως αόριστο, ώστε να μην είναι ξεκάθαρο, μέχρι ένα σημείο τουλάχιστον, τι ακριβώς συμβαίνει. Ο Τσάρλι ισορροπεί επικίνδυνα ανάμεσα στους δύο κόσμους, των ζωντανών και των νεκρών, και η κάθε περιπέτεια είναι γι’ αυτόν και μία κάθοδος στην Κόλαση, όχι μόνο επειδή οι κακοί αντιπροσωπεύουν το δαιμονικό στοιχείο, αλλά και επειδή κάποιες ψυχές περιμένουν απ’ αυτόν την αποκατάσταση της δικαιοσύνης. Ο Τσάρλι ενεργεί σαν ένας άγγελος – τιμωρός, αλλά ως εκπρόσωπος του καλού αναπόφευκτα δημιουργεί πολλούς εχθρούς. Η σατανική πλευρά των ανθρώπων ξεπερνάει κατά πολύ τους υπαρκτούς ή μη δαίμονες του Κάτω Κόσμου, αφού οι άνθρωποι κάνουν κακό συνειδητά, υπολογίζουν και προετοιμάζουν λεπτομερώς πράξεις εκδικητικές. Αυτό είναι κάτι που ο Τσάρλι το ξέρει πολύ καλά ήδη, και το βιώνει και πάλι σ’ αυτή την περιπέτεια. Καταδιώκεται ύπουλα από έναν ορκισμένο εχθρό του, ο οποίος φαίνεται να κινεί τα νήματα και του οποίου η δίψα για εκδίκηση είναι τόσο μεγάλη που κανένας νόμος, κανένας περιορισμός δεν μπορεί να τον κρατήσει μακριά από τα δυνητικά θύματά του.

Στο μυθιστόρημά του αυτό, ο Κόνολι ξεδιπλώνει επιδέξια πολλές ιστορίες και φέρνει στο προσκήνιο πολλά πρόσωπα, που συνδέονται μεταξύ τους με διάφορους τρόπους που δεν είναι πάντα εμφανείς, υπενθυμίζοντάς μας συνεχώς ότι οι πράξεις μας επηρεάζουν αλυσιδωτά άλλα άτομα. Καμία πράξη δεν είναι χωρίς συνέπειες, και το κακό κάποια στιγμή αποκαλύπτεται. Μπορεί όμως να νικηθεί εντελώς; Και πόσο θεμιτό είναι να πολεμάς το κακό με αντίκακο; Είναι ερωτήματα που ουσιαστικά δεν έχουν απάντηση. Ανά πάσα στιγμή, μέσα στη φαινομενική ηρεμία, μπορεί να έρθει η καταστροφή, που συνήθως είναι πέρα από τον έλεγχό μας. “Ήταν ένας κόσμος ζωγραφισμένος σε γυαλί, ένας κόσμος που περίμενε να θρυμματιστεί από αόρατες δυνάμεις” (σ. 39). Όπως το φτεροκόπημα μιας πεταλούδας, που μπορεί να προκαλέσει έναν ανεμοστρόβιλο.

Με το γνωστό ελκυστικό του ύφος, ο Κόνολι αναπτύσσει τον κύριο όγκο της αφήγησης σε πρώτο πρόσωπο, από την πλευρά του Τσάρλι, εντάσσοντας κάποια κομμάτια σε τρίτο, όλο το βιβλίο ωστόσο χαρακτηρίζεται από μια έντονη, υποβλητική ατμόσφαιρα, χωρίς να λείπει το χιούμορ σε μικρές, καλομελετημένες δόσεις, ενώ συγκεκριμένες σκηνές προς το τέλος διαθέτουν εξαιρετική δύναμη και καλό είναι να τους δοθεί ιδιαίτερη προσοχή. Όπως και στο “Φονικό Είδος”, έτσι κι εδώ κάνει πολλές και συχνές αναφορές σε έντομα, αρθρόποδα και ερπετά, πλάσματα με πολυσήμαντη αλληγορική και μυθολογική σημασία, αγαπημένα σύμβολα του Κόνολι. Ξεκινώντας από τον τίτλο, κυριαρχούν οι αντιθέσεις ανάμεσα στο λευκό και το μαύρο και, κατ’ επέκταση, το σκοτάδι και το φως, χωρίς απαραίτητα να σημαίνει πάντα ότι το σκοτάδι αντιπροσωπεύει το κακό και το φως το καλό. Οι οραματικές σκηνές του Τσάρλι είναι καθηλωτικές, ενώ υπάρχουν ορισμένα κομμάτια δοσμένα τόσο συγκινησιακά που δύσκολα φεύγουν απ’ το μυαλό.

Το μυθιστόρημα κυκλοφορεί σε δεύτερη έκδοση, και η πολύ καλή μετάφραση είναι της Παλμύρας Ισμυρίδου.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Ιούλιο του 2019

18 June 2019

Ανέστης Ποϊράζης: Φεγγαροπαιχνιδίσματα

Η καλλιτεχνική ψυχή πάντα ψάχνει τον τρόπο να εκφραστεί. Σε οποιεσδήποτε συνθήκες κι αν βρεθεί, με όποια μέσα και αν διαθέτει, συνεχίζει την αναζήτηση και κάποια στιγμή βρίσκει τον δρόμο της. Ο μικρός Ντάνιελ ζει σε μια χώρα όπου οι άνθρωποι κοιμούνται την ημέρα και επιδίδονται στις δραστηριότητές τους τη νύχτα. Είναι μια κατάσταση δεδομένη γι’ αυτούς και έχουν συνηθίσει σ’ αυτόν τον τρόπο ζωής. Το σχολείο ξεκινά στις δώδεκα τα μεσάνυχτα, τα πιο δημοφιλή λουλούδια για καλλιέργεια είναι τα νυχτολούλουδα, οι κάτοικοι σπάνια χρησιμοποιούν μέσα φωτισμού. Αγαπούν τον νυχτερινό ουρανό και έμβλημά τους είναι το φεγγάρι. Το μαγικό φεγγάρι, άλλοτε σαν μια χρυσαφένια φλούδα, άλλοτε σαν ένας φωτεινός κύκλος, είναι που, αρχικά, εμπνέει και τον Ντάνιελ για να φτιάχνει πολύχρωμα κολάζ, απεικονίζοντάς το σε όλες τις φάσεις του. Μέχρι που ένα βράδι ακούει μια υπέροχη μελωδία, που παίζει ένα βιολί. Το πόσο μπορεί κάτι τόσο απλό να αλλάξει τη ζωή του, είναι μία από τις ευχάριστες εκπλήξεις που του επιφυλάσσει το μέλλον.

Θα σταθώ πρώτα στις ιδιαίτερες, πανέμορφες, εξαιρετικά ατμοσφαιρικές εικόνες του Κώστα Καρασαββίδη, που πλαισιώνουν την ιστορία, επισημαίνοντας ότι είναι σκόπιμο να καθίσει κανείς να τις παρατηρήσει ακούγοντας ταυτόχρονα το CD που συνοδεύει το βιβλίο. Το βιολί, που τόσο σημαντικό ρόλο θα παίξει στην ιστορία του Ντάνιελ, κυριαρχεί και στη μουσική η οποία άλλοτε κάνει μόνη της μια μελωδική διήγηση και άλλοτε συνομιλεί με την γλυκιά αφήγηση της Μαριάννας Ρούκαλη που εξιστορεί το παραμύθι. Οι εικόνες, σκόπιμα σκοτεινές, σαν βγαλμένες από μακρινό όνειρο, φωτίζονται από κίτρινες λεπτομέρειες που αναπαριστούν πηγές φωτός: τα φωτισμένα παράθυρα, τα φαναράκια στους δρόμους, το φεγγάρι και τα μικροσκοπικά αστέρια, τα ξανθά μαλλιά των ανθρώπων, ο φωτισμένος φεγγίτης. Οι νότες της μουσικής, έτσι όπως παράγονται από το βιολί, προσομοιάζουν όλα αυτά τα φωτεινά σημεία. Με άλλα λόγια, οι εικόνες είναι σαν να αναπαριστούν τον ήχο του βιολιού. Ή το αντίστροφο: σαν ο ήχος του βιολιού να αποδίδει με μουσική τις εικόνες.

Η ιστορία είναι απλή, γραμμένη με τρυφερότητα και ωραία γλώσσα. Λίγο ποιητική, λίγο ανατρεπτική, λίγο απρόβλεπτη, σαν τον ήρωά της. Ο Ντάνιελ φτάχνει συνεχώς κολάζ και πιστεύει ότι μ’ αυτή την πλευρά της τέχνης θα ασχολείται και στο μέλλον. Ωστόσο η ζωή τον διαψεύδει, κάνοντάς τον να στρέψει την προσοχή του σε ένα άλλο είδος καλλιτεχνικής έκφρασης. Ο Ανέστης Ποϊράζης ασχολήθηκε με τη μουσική και ίδρυσε το Ω2 Πρότυπο Μουσικό Εργαστήρι στη Θεσσαλονίκη κάνοντας μια στροφή στη ζωή του – κάτι που, σε μια διαφορετική αναλογία, συμβαίνει και στον Ντάνιελ. Ο συγγραφέας φαίνεται να έχει βάλει στον χαρακτήρα του Ντάνιελ στοιχεία τόσο από τον εαυτό του όσο και από τον Ντάνιελ Γκεοργκίεφ, τον μουσικό και βιολιστή από την Βουλγαρία, που έχει ντύσει με ονειρικές μελωδίες την ιστορία του συνονόματού του ήρωα. Το βιολί ακολουθεί τον Ντάνιελ στην εξέλιξη της ιστορίας του και η μουσική είναι ένα ακόμη φως στο σκοτάδι.

Τα “Φεγγαροπαιχνιδίσματα” είναι ένα βιβλίο καλαίσθητο, φτιαγμένο με ευαισθησία, που απευθύνεται πρωτίστως σε όσους αναζητούν τον δρόμο τους αλλά περνάει και ένα μήνυμα που αφορά όλους τους ανθρώπους σε σχέση με τις αλλαγές που μπορεί να έρθουν στη ζωή τους και τα ρίσκα που ενδεχομένως θα κληθούν να πάρουν. Η αλλαγή πορείας δεν θα πρέπει να μας τρομάζει, φτάνει να έχουμε τη δύναμη και την ικανότητα να τη διαχειριστούμε. Μια σταθερή αξία στη ζωή μας (θα μπορούσαμε να πούμε ότι, στην συγκεκριμένη ιστορία, τη συμβολίζει το φεγγάρι) είναι πάντα ένας άξονας που μας καθοδηγεί. Ο Ντάνιελ άκουσε την καρδιά του, ακολούθησε το μήνυμά της, και η απόφασή του τον δικαίωσε. Κάπως έτσι, πραγματοποιούνται πολλές φορές και τα πιο τολμηρά όνειρα.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Ιούνιο του 2019
https://diastixo.gr/kritikes/paidika/12370-feggaropaixnidismata