5 February 2019

Γιώργος Καγιαλίκος - Δημήτρης Λέντζος: Μισοφέγγαρο Κυδώνι

Όπως το παραδοσιακό γλυκό του κουταλιού, έτσι και το Μισοφέγγαρο κυδώνι συνδέεται με μνήμες από το παρελθόν, φέρνει αρώματα και ήχους από περασμένα χρόνια, θυμίζει τα αξεπέραστα τραγούδια της λαϊκής μας παράδοσης. Λίγο σαν ονειροφαντασίες, λίγο σαν τις ιστορίες που αφηγούμαστε γύρω από μια φωτιά κάτω από το φεγγάρι, με τις σκιές ολόγυρα να δίνουν σχήμα και μορφή στα πλάσματα των ονείρων και των θρύλων που χορεύουν πάνω στις μελωδίες ή κρύβονται μέσα στους στίχους, τα τραγούδια του Γιώργου Καγιαλίκου και του Δημήτρη Λέντζου δημιουργούν εικόνες ατμοσφαιρικές, μαγικές σαν τα παραμύθια, γλυκιές σαν το γλυκό κυδώνι, που είναι σαν μικρό μισοφέγγαρο, σαν τις μυρωδιές και τις γεύσεις της μυστηριακής ελληνικής υπαίθρου.

Ο Αθηναίος Γιώργος Καγιαλίκος πρωτοεμφανίστηκε στην δισκογραφία το 2011 με το άλμπουμ Εννέα Κρυμμένα Τραγούδια και από τότε έχει μια πολύ ξεχωριστή παρουσία στον χώρο της σύγχρονης ελληνικής μουσικής. Έχει συνεργαστεί με σημαντικούς ερμηνευτές της νεότερης γενιάς, και όχι μόνο. Με τον Δημήτρη Λέντζο, στιχουργό και ποιητή από την Ηλεία, έχουν συναντηθεί δισκογραφικά άλλη μία φορά, στο άλμπουμ Αιώνια Μέθη.

Τα τραγούδια που συμπεριλαμβάνονται στο Μισοφέγγαρο κυδώνι έχουν πολύ ιδιαίτερη ταυτότητα, τόσο στιχουργικά όσο και συνθετικά. Κινούνται στα όρια ενός  κόσμου ονειρικού όπου όλα μπορούν να συμβούν: η επικοινωνία με τη φύση είναι άμεση, η ερωτική εξομολόγηση παίρνει τη μορφή μιας μαγικής τελετής, τα αντικείμενα αποκτούν υπερφυσικές ιδιότητες, οι άνθρωποι το ίδιο. Υπάρχει μια διάχυτη μελαγχολία, μια έντονη νοσταλγία στο Μισοφέγγαρο κυδώνι. Με έμπνευση και οδηγό το δημοτικό τραγούδι και τα παραμύθια, δεν θα μπορούσε να είναι το κλίμα διαφορετικό: οι λαϊκές ιστορίες είναι πολλές φορές δραματικές, δίνουν έμφαση στη σκοτεινή πλευρά των ανθρώπων. Από την άλλη, μέσα από την ομορφιά των στίχων και την αυθόρμητη συγκίνηση που προκαλούν, έρχεται η κάθαρση, η ψυχική ανάταση. Σε αναλογία, λοιπόν, οι στίχοι ισορροπούν ιδανικά ανάμεσα στην παραδοσιακή στιχουργική και τα μοντέρνα εκφραστικά μέσα. Η ποιητικότητα του λόγου βρίσκεται σε διαρκές παιχνίδι με το παραμυθικό / αφηγηματικό στοιχείο. Η λιτή ενορχήστρωση, βασισμένη στο βιολί, το μαντολίνο και το πιάνο, στο κλαρινέτο, το φλάουτο, τα κρουστά και τη φυσαρμόνικα, όργανα παιγμένα όλα από δεξιοτέχνες μουσικούς, αφήνει να ξεδιπλωθούν οι μελωδίες, θέτοντάς τις σε πρώτο πλάνο.

Όλο αυτό το άρτιο σύνολο αποδίδεται άψογα από δύο ερμηνευτές με αξιοπρόσεκτη παρουσία στην ελληνική μουσική σκηνή: την Ιφιγένεια Κορολόγου, η οποία έχει συνεργαστεί με τον Σταμάτη Κραουνάκη και έχει λάβει το Βραβείο Κοινού στους Α΄ Αγώνες Δημιουργίας Ελληνικού Τραγουδιού της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών για το τραγούδι της Κορμί μου αντέχεις (2011), και τον Γιώργο Φλωράκη, πρώην τραγουδιστή του εμβληματικού ελληνικού χαρντ ροκ συγκροτήματος Raw Silk, με πολλές αξιόλογες συμμετοχές και μια σημαντική συνεργασία με τον Δημήτρη Παπαδημητρίου και τον Διονύση Καψάλη στο άλμπουμ Οι Μπαλάντες της Οδού Ατθίδων (2016). Και οι δύο καλλιτέχνες διαθέτουν πολύ όμορφες, εκφραστικές φωνές και μια διακριτική θεατρικότητα στην ερμηνεία τους, κάτι που ακούμε σε απόλυτη αρμονία στο τραγούδι Στο όνειρό μου είδα, το οποίο τραγουδούν μαζί και κλείνει το άλμπουμ. Στο πρώτο κομμάτι, το Δεντράκι μου χωρίς κλαριά συμμετέχει με τρόπο συγκινητικό και απόλυτα ταιριαστό η παιδική χορωδία του Ωδείου Μυθωδία της Μαρουλίας Κοντού.

Ο Γιάννης Ευθυμιάδης, ποιητής της νέας γενιάς, στιχουργός και ζωγράφος, έχει φιλοτεχνήσει το έργο του εξωφύλλου που απεικονίζει ένα κυδώνι και μια φέτα από τον καρπό του φρούτου με τη χρυσαφένια φλούδα, ίδια με μισό φεγγάρι πάνω στο σκούρο μπλε φόντο που προσομοιάζει στον ουρανό. Εικονογραφεί, δηλαδή, ρεαλιστικά τον τίτλο του έργου, αποδίδοντας παράλληλα την ποιητική αλλά και την αλληγορική διάστασή του. Το κυδώνι είναι συνυφασμένο με την παράδοση και τη μυθολογία, είναι σύμβολο του έρωτα, είναι το “χρυσό μήλο”. Παράγει κρασί, άρα είναι και μεθυστικό. Κάποιοι πιστεύουν πως το χρυσό μήλο που έδωσε ο Πάρης στην Ωραία Ελένη ήταν ένα κυδώνι. Είναι λοιπόν ένας καρπός του οποίου ο συμβολισμός έχει πολύπλευρη σημειολογία. Φορτισμένο με ακόμα πιο πολλούς αλλά και έντονους συμβολισμούς, το φεγγάρι πάντα ασκούσε μια ιδιαίτερη γοητεία στον άνθρωπο. Δεν είναι τυχαίο το ότι το συναντάμε τόσο συχνά στα δημοτικά τραγούδια. Σαν ‘μισοφέγγαρο’ στον τίτλο, με τη μορφή δηλαδή που έχει σε μια φάση του η οποία είναι και η πιο μαγική για τον άνθρωπο αλλά και η πιο αγαπητή μαζί με εκείνη της πανσελήνου, φέρνει μαζί του όλες τις μυστηριακές δυνάμεις των παραμυθιών και των θρύλων.

Τα τραγούδια στο Μισοφέγγαρο κυδώνι είναι τρυφερά αλλά και σκοτεινά, όπως και οι άνθρωποι, όπως και η ίδια η ζωή. Το κάθε ένα είναι μια ιστορία αλλά και όλα συνδέονται μεταξύ τους όπως οι κορδέλες από το γαϊτανάκι γύρω από το κοντάρι. Mου έρχεται στο μυαλό ένα παιχνίδι που παίζαμε παλιότερα, που φτιάχναμε ιστορίες χρησιμοποιώντας στίχους  τραγουδιών. Θα μπορούσε να πάει κάπως έτσι με το Μισοφέγγαρο κυδώνι: “Τις ρίζες σου ρίξε βαθιά δεντράκι μου μες την καρδιά”, εκεί όπου “η αγάπη λένε […] ζει στον κόσμο δυο φορές” και θέλει δώρα μεγάλα όπως “βανίλια γλυκό κερασάκι, μια διάφανη μπίλια με μπλε καραβάκι […], μια στάλα φεγγάρι και μέλι”. Ίσως γι’ αυτό και τα αγόρια κοιτάζουν τη μυλωνού και βλέπουν να “έχει στα μαλλιά της τις πυγολαμπίδες” - ρίχνουν λοιπόν ένα βότσαλο μες τη λίμνη και λένε “να γίνει μια πέτρινη καρδιά”. Κάπου αλλού, μια μικρή βασιλοπούλα “χαρτί παίρνει και φτιάχνει βαρκούλα και πανιά” που “έμοιαζε με άχνη στη μαύρη σκοτεινιά”, μέσα στη “μάγισσα θάλασσα”, ενώ “ένα αστέρι νιόφωτο […] ξαγρυπνάει στα νερά για μια μικρή νεράιδα”. Κι αν “στον κόσμο […] μια φορά σμίγει η λύπη κι η χαρά”, ωστόσο στα όνειρα ο μικρός αητός “πετάει μόνος […], τραγουδάει και κλαίει και μοιρολογεί” πάνω από ένα “κόκκινο ποτάμι αίμα σκοτεινό”, το “όνειρο που βγήκε […] αληθινό” - γιατί δεν βγαίνουν πάντα αληθινά μόνο τα ευχάριστα όνειρα, αλλά πολλές φορές και τα δυσοίωνα.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Ιανουάριο του 2019
https://diastixo.gr/allestexnes/mousiki/11545-lentzos-kagialikos

30 January 2019

Hiro Arikawa: Το χρονικό ενός πολυταξιδεμένου γάτου

Από τον Παπουτσωμένο γάτο του Σαρλ Περό μέχρι τον Μπεγκεμότ του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ (Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα) και από τον γάτο του Τσεσάιρ του Λιούις Κάρολ (Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων)  μέχρι τον Μαύρο γάτο του Έντγκαρ Άλαν Πόε, οι γάτες είναι από τα πιο δημοφιλή τετράποδα που συναντάμε στη μυθοπλασία. Και όχι άδικα: είναι πανέξυπνες, παιχνιδιάρες, κατανοούν τη σχέση αιτίας – αποτελέσματος, διαθέτουν θαυμαστό ένστικτο και έχουν συνειδητά επιλέξει να κρατούν υπό έλεγχο την άγρια φύση τους έτσι ώστε να μπορούν να συνυπάρχουν με τους ανθρώπους, για τους οποίους πάντα ένιωθαν οικειότητα και είχαν μαζί τους μια ιδιαίτερη σχέση.

Αυτά τα χαρακτηριστικά έχει και ο Νάνα, ο βασικός ήρωας και, εν μέρει, αφηγητής του Χρονικού ενός  πολυταξιδεμένου γάτου της Χίρο Αρικάουα. Το μυθιστόρημα της Γιαπωνέζας συγγραφέα έχει γίνει παγκόσμιο best seller και κυκλοφορεί τώρα και στα ελληνικά με την ωραία μετάφραση, από τα αγγλικά, της Αλεξάνδρας Κονταξάκη.

Ο Νάνα είναι ένας πολύ σπάνιος γάτος γιατί είναι τρίχρωμος αρσενικός. Τα τρίχρωμα γατιά είναι σχεδόν πάντα θηλυκά, γι’ αυτό και στην Ιαπωνία πιστεύουν ότι τα αντίστοιχα αρσενικά φέρνουν μεγάλη τύχη. Ο Νάνα επιλέγει για αφεντικό του τον νεαρό Σατόρου όταν τον χτυπάει ένα αυτοκίνητο και χρειάζεται άμεση φροντίδα. Από εκείνη τη στιγμή, ο Νάνα δεν είναι πια ένας αδέσποτος γάτος, αποκτά όνομα, σπίτι και έναν υπέροχο φίλο. Ο άνθρωπος και ο γάτος είναι αχώριστοι για πέντε περίπου χρόνια. Μια μέρα, εντελώς αναπάντεχα, ο Σατόρου αναγκάζεται να βρει ένα άλλο σπίτι για τον Νάνα, λόγω “αναπόδραστων περιστάσεων”, στις οποίες αποφεύγει να αναφερθεί πιο συγκεκριμένα. Ξεκινούν μαζί λοιπόν ένα ταξίδι για να συναντήσουν παλιούς φίλους του Σατόρου, αναζητώντας το επόμενο αφεντικό του γάτου. Ο Κόσκε, συμμαθητής του Σατόρου από το δημοτικό, ο Γιοσιμίνε, φίλος που απέκτησε στο γυμνάσιο, και ο Σούγκι με την Τσικάκο, συμμαθητές του στο λύκειο και, κατόπιν, συμφοιτητές του, είναι όλοι υποψήφιοι για να υιοθετήσουν τον Νάνα όταν ο Σατόρου δεν θα μπορεί πια να τον φροντίζει, για κάποιον λόγο που δεν αναφέρει όποτε τον ρωτάνε. Ωστόσο ο Νάνα δεν είναι διατεθειμένος να απομακρυνθεί από τον αγαπημένο του φίλο και καταφέρνει κάθε φορά με την πονηριά του να σαμποτάρει την όποια προσπάθεια υιοθεσίας.

Με ανεπιτήδευτη ευαισθησία, αρμονία και καθαρότητα λόγου – στοιχεία που συναντάμε πολύ συχνά στα λογοτεχνικά έργα που μας έρχονται από τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου – η Χίρο Αρικάουα μας προσκαλεί να ακολουθήσουμε τον Νάνα και τον Σατόρου σ’ ένα πολύτιμο ταξίδι ζωής, αυτογνωσίας και συναισθηματικής ωρίμανσης. Καθώς οι δύο ήρωες επισκέπτονται τους παλιούς φίλους του Σατόρου, έρχεται στο προσκήνιο το παρελθόν κι έτσι μας δίνεται η ευκαιρία να τον γνωρίσουμε καλύτερα και να μάθουμε τι τον συνδέει με αυτούς τους ανθρώπους. Η αφήγηση μοιράζεται ανάμεσα στον Νάνα με την αφοπλιστική γατίσια οπτική και λογική, και την αντικειμενική, ουδέτερη ματιά της συγγραφέα που επεμβαίνει κατά διαστήματα για να δώσει τις απαραίτητες εξηγήσεις και πληροφορίες σε τρίτο πρόσωπο. Οι αναδρομές στο παρελθόν δεν είναι απλώς αναμνήσεις, είναι ιστορίες που καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη του Σατόρου, των φίλων του, αλλά και του Νάνα.

Ο Σατόρου είναι, ουσιαστικά, ο δεύτερος πρωταγωνιστής. Είναι ένας άνθρωπος ευγενικός, υπομονετικός, με μεγαλείο ψυχής. Έχει μια θυμοσοφία και μια φιλοσοφική θεώρηση της ζωής. Παρ’ όλο που, κατά την παιδική του ηλικία, του συνέβη κάτι τραγικό, δεν θεωρεί ότι η ζωή του έχει φερθεί άδικα. Δέχεται τα γεγονότα όπως έρχονται και κάνει το καλύτερο που μπορεί για τον εαυτό του και τους άλλους. Σε μια αναλογία, είναι το αντίστοιχο του Νάνα. Οι δυο τους έχουν πάρα πολλά κοινά, που δεν περιορίζονται απλώς στον χαρακτήρα τους. Ο γάτος, με την αθωότητα και την πρωτογένεια της φύσης του, ενθουσιάζεται με το ταξίδι και δεν θέλει με τίποτα να χαλάσει αυτή η εκπληκτική διασκεδαστική εμπειρία με τον φίλο του. Κάθε φορά που πηγαίνουν σε ένα καινούριο, γι’ αυτόν, σπίτι, δε βλέπει την ώρα να φύγουν και πάλι για να συνεχίσουν την ατελείωτη βόλτα τους: “Ας ξαναπάρουμε τους δρόμους! […] Σ’ αυτό το τελευταίο ταξίδι, ας δούμε πολλά υπέροχα πράγματα. Ας δώσουμε όρκο ότι θα απολαύσουμε όσο περισσότερες εικόνες μπορούμε.” Απολαμβάνει τη φύση, την εξοχή, τη γνωριμία με τα ζώα που βλέπει στους μαγευτικούς αγρούς της εξοχικής Ιαπωνίας και με τα άλλα κατοικίδια που συναντά στα σπίτια, ακόμα και τη θάλασσα που τον τρομάζει.

Αυτό το ταξίδι είναι και για τον Σατόρου μια διαδρομή συναισθηματικών αλλά και κυριολεκτικών ανακαλύψεων. Κλείνει λογαριασμούς, τακτοποιεί εκκρεμότητες, βάζει τα πράγματα στη θέση τους. Ξαναβρίσκει τους φίλους του και γίνεται ο συνδετικός κρίκος που τους φέρνει και πάλι όλους κοντά. Μέσω του Σατόρου, άλλοι θα γίνουν πιο αποφασιστικοί, άλλοι λιγότερο ζηλιάρηδες, άλλοι θα μάθουν ν’ αγαπούν λίγο περισσότερο. Τόσο ο Νάνα όσο και ο Σατόρου κάνουν όλους γύρω τους καλύτερους ανθρώπους. Το όνομα του Νάνα σημαίνει εφτά – τον ονόμασε έτσι ο Σατόρου εξαιτίας του σχήματος της τσιγκελωτής ουράς του. Το εφτά είναι τυχερός αριθμός, και ο Νάνα είναι γατάκι που φέρνει τύχη. Ωστόσο και ο Σατόρου, απ’ ό,τι φαίνεται, φέρνει καλή τύχη στους φίλους του. Άλλωστε και το δικό του όνομα έχει ιδιαίτερη σημασία, θα πει σοφός, διορατικός – κάτι που τον περιγράφει απόλυτα. Μοιάζουν λοιπόν ο ένας στον άλλον, λες και ο Νάνα είναι η γατίσια εκδοχή του Σατόρου, και ο Σατόρου η ανθρώπινη εκδοχή του Νάνα.

Η Χίρο Αρικάουα μας προσφέρει μια βαθιά συγκινητική αλληγορία για τη δύναμη της ψυχής, το πραγματικό νόημα της φιλίας, την αγάπη χωρίς όρια. Η ζωή δεν έχει πάντα χαρούμενα γυρίσματα, κι αυτό είναι κάτι που τόσο ο Σατόρου όσο και ο Νάνα το ξέρουν πάρα πολύ καλά. Σημασία έχει να απολαμβάνει κανείς την κάθε μέρα και να προσπαθεί για το καλύτερο με τα μέσα που έχει στη διάθεσή του.

“Αυτό ήταν το τελευταίο μας ταξίδι. Ως το τέλος του, ας δούμε πράγματα εκπληκτικά! Ας περάσουμε τον χρόνο μας απολαμβάνοντας όσο περισσότερες θεσπέσιες εικόνες μπορούμε.”

Οι όμορφες αναμνήσεις από αυτούς που αγαπάμε και από όλα τα ωραία πράγματα που έχουμε ζήσει και έχουμε δει μάς δίνουν τη δύναμη να συνεχίζουμε – κι αυτά πρέπει, εν τέλει, να κρατάμε και να τα φυλάμε πάντα στην καρδιά μας.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Ιανουάριο του 2019
https://diastixo.gr/kritikes/xenipezografia/11485-polytaksidemenos-gatou