10 June 2017

Ιωάννα Μπουλντούμη: Ούτε ψύλλος στον κόρφο

Η Λίζα Ρούμπεν, διάσημη πρωταγωνίστρια της τηλεόρασης, επισκέπτεται τον έμπειρο ντετέκτιβ Ηρακλή Πουαντιγιέ για να του αναθέσει την διερεύνηση μιας υπόθεσης εκβιασμού με στόχο την ίδια. Οι αποκαλύψεις διαδέχονται η μία την άλλη για την ιδιότροπη και φαντασμένη σταρ, και κυρίως για τον υπεράνω υποψίας διπλωμάτη αρραβωνιαστικό της. Πρόκειται για άλλο ένα βιβλίο από τη σειρά «Γραφείο Αστυνομικών Ερευνών Ηρακλή Πουαντιγιέ» της Ιωάννας Μπουλντούμη, μια διασκεδαστική και γεμάτη χιούμορ ιστορία (έχουν προηγηθεί: «Λείπει η γάτα, χορεύουν τα φαντάσματα», «Σαν το σκύλο με τη γάτα» και «Σκυλίσια ζωή») η οποία  απευθύνεται μεν σε παιδιά, διαβάζεται ωστόσο ευχάριστα και από μεγαλύτερες ηλικίες, ακόμα και από ενήλικες.

Οι ήρωες είναι ζώα με ανθρώπινη συμπεριφορά και ιδιότητες, αλλά τα χαρακτηριστικά του είδους του καθενός δεν απουσιάζουν – το αντίθετο, μάλιστα, εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο του μύθου και αποτελούν σημαντικό κομμάτι του. Για παράδειγμα, η γάτα, αν και μιλάει και φέρεται σαν άνθρωπος, δεν έχει χάσει την έμφυτη περιέργειά της, και επιπλέον την επιστρατεύει όποτε οι συνθήκες το απαιτούν. Ο ανθρωπομορφισμός των ζώων στην λογοτεχνία πάει αιώνες πίσω – με τον Αίσωπο και τους περίφημους μύθους του, τον Αριστοφάνη, τα μεταγενέστερα δημοτικά τραγούδια, τα λαϊκά παραμύθια, τις παραβολές, τον συναντάμε στα παραμύθια του Άντερσεν, των αδελφών Γκριμ, του Σαρλ Περό, ενώ καταλαμβάνει μια μεγάλη μερίδα στον χώρο των κινουμένων σχεδίων, των κόμικς και των τρισδιάστατων μέσων καλλιτεχνικής έκφρασης. Επιπλέον, πρόκειται για μια ιδιαίτερα διαδεδομένη τεχνική στην παιδική λογοτεχνία ειδικότερα, που τυγχάνει και εξαιρετικής αποδοχής από το αναγνωστικό κοινό για το οποίο προορίζεται.

Η συγγραφέας πλάθει ένα σουρεαλιστικό σύμπαν που κλείνει το μάτι στη νουάρ μυθοπλασία, επιχειρώντας να την επανατοποθετήσει σε μια βάση πιο ανάλαφρη και εύληπτη – κάτι που επίσης αποτυπώνεται με καλαισθησία στις ασπρόμαυρες με κόκκινες λεπτομέρειες εικόνες της Κατερίνας Χαδουλού. Οι τετράποδοι πρωταγωνιστές δραστηριοποιούνται με ανθρώπινες ιδιότητες σε μια φανταστική κοινωνία με ανάλογα χαρακτηριστικά. Ο Ηρακλής Πουαντιγιέ είναι σκύλος Δαλματίας και είναι ντετέκτιβ, ενώ βοηθός του είναι η Αγαθή, μια γάτα. Διόλου τυχαία η επιλογή των ονομάτων, με τον Ηρακλή Πουαντιγιέ να παραπέμπει στον διάσημο λογοτεχνικό ντετέκτιβ Ηρακλή Πουαρό, και την Αγαθή στην δημιουργό του, Αγκάθα Κρίστι.

Εξίσου σημειολογικά και αναλογικά λειτουργούν και οι ιδιότητές τους σε σχέση με το είδος τους, αφού ο ντετέκτιβ δε θα μπορούσε παρά να είναι το λαγωνικό που οσμίζεται τα πάντα, ενώ η βοηθός του, η αθόρυβη, διακριτική, ανεξάρτητη γάτα, ερευνά όσα δε φαίνονται και σε κάποια σημεία κινεί τα νήματα, όπως η συνονόματή της συγγραφέας των αστυνομικών ιστοριών κατευθύνει τα βήματα του ντετέκτιβ ήρωά της. Κάτι αντίστοιχο παρατηρείται και στις εικόνες: το επίθετο μιας από τις βασικές ηρωίδες είναι Ρούμπεν, όνομα που παραπέμπει στο ρουμπίνι και κατ’ επέκταση στο κόκκινο χρώμα, το οποίο κυριαρχεί στα ασπρόμαυρα σχέδια, τονίζοντας διακριτικά το κλίμα χιουμοριστικού μυστηρίου της ιστορίας.

Αν και η βάση του αφηγήματος είναι απλή, διαφαίνεται σε πολλά σημεία η ευχέρεια της συγγραφέως στη χρήση έξυπνων αναφορών και λογοπαιγνίων, κάτι που προσδίδει μια ξεχωριστή ταυτότητα στο βιβλίο. Είναι έξυπνο χωρίς να είναι εξυπνακίστικο, γιατί η περιγραφή των ευτράπελων καταστάσεων γίνεται φυσικά, μέσα στη ροή του κειμένου, και είναι απόλυτα συνταιριασμένη με το γενικότερο ύφος και πνεύμα της ιστορίας. Οι τετράποδοι ήρωες της Μπουλντούμη εύκολα βρίσκουν αντιστοιχία με ανθρώπινους τύπους – από την άλλη, πάλι, ενώ φαινομενικά ανταποκρίνονται σε ορισμένα στερεότυπα, η συμπεριφορά τους δεν είναι πάντα η αναμενόμενη, ανατρέποντας τόσο τον εαυτό τους όσο και τα γεγονότα στα οποία εμπλέκονται.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Ιούνιο του 2017
http://diastixo.gr/kritikes/paidika/7196-oute-psilos-ston-korfo

30 May 2017

Μαριλίτα Χατζημποντόζη: Δε σου το δίνω

Η πλεονεξία και η αντιμετώπισή της είναι ένα θέμα που συναντάμε συχνά στα βιβλία που αφορούν ή απευθύνονται σε πολύ μικρές ηλικίες, καθώς απασχολεί πολλούς γονείς αλλά και τον γενικότερο κοινωνικό περίγυρο των παιδιών (ευρύτερη οικογένεια, φιλικό περιβάλλον, σχολείο). Τα παιδιά, αν και δεν αντιλαμβάνονται άλλες έννοιες σε τόσο μικρές ηλικίες, διαθέτουν μια ιδιαίτερα έντονη αίσθηση της ατομικής ιδιοκτησίας και μια ακόμα εντονότερη διάθεση απόκτησης υλικών αγαθών χωρίς πρόθεση από μέρους τους να τα μοιραστούν με άλλους.

Αυτό, αν και σε πολλές περιπτώσεις σχετίζεται με την ανατροφή του παιδιού και το αν και κατά πόσο έχει συνηθίσει να του κάνουν όλα τα χατίρια, έχει ωστόσο να κάνει και με την ενστικτώδη και εγγενή ανάγκη του να βρει τη δική του θέση μέσα στην κοινωνία, κάτι το οποίο, σε μια τόσο μικρή ηλικία, δεν είναι δυνατό να κάνει με βάση τα όποια στοιχεία της προσωπικότητάς του θα το βοηθήσουν δυνάμει να ξεχωρίσει. Τα υλικά αγαθά είναι χειροπιαστά, επομένως είναι πολύ πιο εύκολο να προσδιορίσει τον εαυτό του σε συνάρτηση με αυτά.

Επιπλέον, σ’ αυτή τη φάση της ζωής του, η έννοια του ‘μου αρέσει κάτι’ είναι σχεδόν απόλυτα συνυφασμένη με την έννοια του ‘θέλω να το αποκτήσω’. Και ουσιαστικά δεν αντλεί κάποια ιδιαίτερη χαρά από την απόκτηση του πολυπόθητου αγαθού – στην πραγματικότητα απλά ικανοποιείται με την ιδέα ότι έγινε αυτό που ήθελε, ότι ‘πέρασε το δικό του’, όπως λέμε.

Η Μαριλίτα Χατζημποντόζη, εκπαιδευτικός και συγγραφέας, καταπιάνεται με αυτό το θέμα στο βιβλίο ‘Δε σου το δίνω!’. Αντί για παιδιά, οι ήρωές της είναι πολικά αρκουδάκια – πλάσματα οικεία και ιδιαίτερα συμπαθή στους μικρούς αναγνώστες. Έτσι το παιδί είναι σε θέση να συλλάβει το μήνυμα, χωρίς να χρειαστεί να ταυτιστεί απαραίτητα με τις συμπεριφορές που περιγράφονται στην ιστορία.

Ο Φρίξος δε μοιράζεται τα παιχνίδια του ούτε με την καλύτερή του φίλη. Επαναλαμβάνει συνεχώς τη φράση ‘Δε σου το δίνω!’ και επιμένει ότι δε θέλει να δίνει σε κανέναν τα πράγματά του από φόβο μήπως του τα χαλάσουν. Δεν αντιλαμβάνεται ούτε και του περνάει από το μυαλό ότι έτσι ούτε κι ο ίδιος ευχαριστιέται το παιχνίδι. Από τη μια αναγκάζεται να παίζει μόνος του, κάτι που αφαιρεί το μεγαλύτερο μέρος της χαράς που απορρέει από τη δραστηριότητα ενός παιχνιδιού, από την άλλη τον περισσότερο καιρό κρατάει τα παιχνίδια του κρυμμένα, μην τυχόν και του τα πάρει κανείς.

Όταν όμως σπάσει ο ίδιος κατά λάθος ένα αγαπημένο του αντικείμενο – το έλκηθρό του, το οποίο φύλαγε σαν τα μάτια του περιμένοντας τις ελκηθροδρομίες – τότε μόνο θ’ αρχίσει να συνειδητοποιεί πόσο άσχημη ήταν η συμπεριφορά του, ειδικά όταν η καλή του φίλη του δώσει με χαρά το δικό της έλκηθρο, για να πάρει μέρος στους αγώνες.

Αυτή η μεταστροφή έχει φυσικά καλές συνέπειες. Ο Φρίξος όχι μόνο δίνει πλέον στη φίλη του τα πράγματά του για να παίξει, αλλά καλεί κι άλλους φίλους του για να μοιραστεί τα παιχνίδια του μαζί τους. Μέσα από την ευχάριστη αυτή ομαδική δραστηριότητα, καταλαβαίνει την αξία της γενναιοδωρίας, αλλά και την ουσιαστική φύση της φιλίας.

Η χαριτωμένη και ιδιαίτερα χρήσιμη ιστορία συνοδεύεται από χαρούμενες εικόνες του Γιώργου Σγουρού, που θυμίζουν παιδικές ζωγραφιές. Το όλο στήσιμο του βιβλίου δημιουργεί μια αίσθηση οικειότητας στο παιδί, ενώ ο απλός τρόπος γραφής συντελεί στην ευκολότερη κατανόηση των βασικών καταστάσεων και εννοιών που περιγράφονται και αναλύονται κάτω από το πρώτο επίπεδο της αφήγησης.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Μάιο του 2017
http://diastixo.gr/kritikes/paidika/7111-den-sou-to-dino