12 March 2017

Ευγένιος Τριβιζάς: Τσιμπιτσούξ και Τσιμπινέλα

Η ευφάνταστη, πρωτότυπη και τόσο ξεχωριστή πένα του Ευγένιου Τριβιζά μας χαρίζει αυτή τη φορά ένα πανέξυπνο, πολύχρωμο παραμύθι με θέμα την διαφορετικότητα και την κοινωνική αποδοχή, δοσμένο ανάλαφρα, με τη γνωστή περιγραφική δεινότητα και το υψηλού επιπέδου χιούμορ του πολυγραφότατου και αγαπημένου συγγραφέα. 

Ο μικρός σκαντζόχοιρος Τσιμπιτσούξ περιπλανιέται σ’ ένα πολύχρωμο δάσος που μοιάζει να έχει βγει από κάποιο όνειρο, αναζητώντας μια «θεραπεία» για την μεγάλη λύπη που νιώθει. Αυτό που πρέπει να κάνει, του έχει πει ο σοφός παπαγάλος Πιρπιρίνος Πλουμ Πλουμ Παπαρδελίνος, είναι να βρει κάποιον να τον πάρει αγκαλιά και να του δώσει ένα, δύο, τρία, τέσσερα φιλιά. Μ’ άλλα λόγια, η λύση στο πρόβλημά του είναι να βρει ένα πλάσμα που θα μπορέσει να τον αγαπήσει απεριόριστα, διώχνοντας μακριά την ανασφάλεια και τη θλίψη του. Ο Τσιμπιτσούξ αρχίζει την αναζήτηση μέσα στο δάσος, κι ενώ αυτό που ψάχνει είναι τόσο απλό, θα δυσκολευτεί ιδιαίτερα να το βρει.

Η «εκφοβιστική» εμφάνισή του κρατάει μακριά τα υπόλοιπα πλάσματα που είναι μεν πρόθυμα να του μιλήσουν, αλλά δεν είναι διατεθειμένα να τον πλησιάσουν περισσότερο, από φόβο μήπως τραυματιστούν από τα αγκάθια του. Για τον σκαντζόχοιρο, τα αγκάθια είναι ένα δεδομένο, κάτι που δεν χρειάζεται να επεξηγήσει, αφού έχει γεννηθεί μ’ αυτά για να μπορεί να αμύνεται. Αυτή η σημαντική πληροφορία δεν απασχολεί τους υπόλοιπους – κανείς δεν αναζητά την αιτία αυτής της σωματικής - γενετικής λεπτομέρειας, αυτό που τους ενδιαφέρει είναι να μην κινδυνεύσουν. Από τη στιγμή που κάτι δεν τους αφορά άμεσα, παύει να τους απασχολεί. Κι αν αυτό φέρνει στο μυαλό λιγότερο ή περισσότερο την κοινωνία των ανθρώπων, είναι πέρα για πέρα γνωστό ότι τα παραμύθια, τόσο τα κλασικά όσο και τα σύγχρονα, τόσο τα παραδοσιακά όσο και τα μοντέρνα, πάντα περνάνε μηνύματα πολύ πιο ουσιαστικά και βαθιά, πέρα και κάτω από το πρώτο επίπεδο ανάγνωσης που αφορά το πεδίο της φαντασίας.

Μέσα στο ονειρικό αυτό περιβάλλον, ο μικρός σκαντζόχοιρος μοιάζει με ξένο σώμα, μόνο και μόνο εξαιτίας της αγκαθωτής του ράχης. Ακόμα και η Νέλλη, το άσπρο κουνέλι, είναι φίλη με τη Μαλιμπού την αλεπού, παρ’ όλο που τυπικά αυτά τα δύο ζώα δε μπορούν να συνυπάρξουν – ωστόσο είναι πολύ πιο εύκολο να πλησιάσουμε και να συναναστραφούμε κάποιον που θεωρητικά θα μπορούσαμε να τον φοβόμαστε αλλά εμφανισιακά δεν έχει κάτι αποτρεπτικό, παρά κάποιον που είναι ακίνδυνος αλλά, κατά κάποιον τρόπο, τον «αδικεί» η εμφάνισή του – τον εντάσσει, ας πούμε, σε μια κατηγορία που αυτόματα τον καθιστά επικίνδυνο και τον καταδικάζει στην κοινωνική απομόνωση.

Αναπάντεχα, το πλάσμα που τελικά θα χαρίσει απλόχερα την αγάπη του στον Τσιμπιτσούξ δεν ανήκει στο δικό του είδος, όπως ίσως θα περίμενε κανείς. Κάποιοι θα θυμούνται το καρτούν του Tex Avery «Little ‘Tinker» όπου ο ήρωας, ένας καλόκαρδος ασβός, περιφερόταν μόνος καθώς όλοι τον απέφευγαν εξαιτίας της φυσικής δυσάρεστης μυρωδιάς του. Κι εκεί που είχε απογοητευτεί, βρήκε έναν άλλο ασβό, θηλυκό, και μαζί βρήκε και την αγάπη. Αν όμως ο ήρωας του Avery περιορίστηκε στο δικό του κοινωνικό χώρο, ο μικρός σκαντζόχοιρος του Τριβιζά γίνεται ο καλύτερος και πιο αγαπημένος φίλος ενός καθ’ όλα ανθρώπινου πλάσματος, ενός κοριτσιού. Η Τσιμπινέλα, μια κοπέλα που ζει στο χωριό των Φακίρηδων, δεν ξενίζεται από τα αγκάθια του Τσιμπιτσούξ γιατί και ή ίδια είναι συνηθισμένη να περιβάλλεται από αιχμηρά αντικείμενα και φυτά – κάκτους, τσουκνίδες, τριανταφυλλιές με τα αγκάθια τους – ενώ και το φόρεμά της είναι φτιαγμένο από πευκοβελόνες, καθώς και το βραχιόλι της από πινέζες. Κατά συνέπεια, ο Τσιμπιτσούξ δεν της φαίνεται επικίνδυνος ή απωθητικός, αλλά συμπαθητικός και αξιολάτρευτος, αυτό δηλαδή που πραγματικά είναι. Η εξοικείωση φέρνει την συμπάθεια και η συμπάθεια οδηγεί στη φιλία. Από τη στιγμή που η Τσιμπινέλα παίρνει τον Τσιμπιτσούξ υπό την προστασία της και γίνονται αχώριστοι φίλοι, ο μικρός σκαντζόχοιρος βρίσκεται στο στοιχείο του: ονειρεύεται ελεύθερα ξιφίες, κοιμάται σε κρεβάτι από μοσχοκάρφια, μ’ άλλα λόγια είναι ο εαυτός του, ο μοναδικός, αυθεντικός εαυτός του. 

Υπάρχει χώρος για όλους, μας λέει αυτή η σουρεαλιστικά όμορφη ιστορία, φτάνει κανείς να έχει τα μάτια, το μυαλό και την καρδιά του ανοιχτά για να καταφέρει να τον βρει. Γιατί πολλές φορές τα πράγματα δεν γίνονται όπως τα περιμένουμε, και τα καλά μπορεί να έρθουν από κει που υποψιαζόμαστε λιγότερο.

Το κείμενο ρέει, τρυφερό και συνάμα απολαυστικό και διασκεδαστικό, διανθισμένο με έξυπνα λογοπαίγνια. Άλλωστε είναι γνωστή η μαεστρία του Ευγένιου Τριβιζά με τον λόγο και η ικανότητά του να συνδυάζει το ρεαλισμό με την παραμυθική φαντασία. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι και η σημειολογία των ονομάτων (για παράδειγμα, ο σκαντζόχοιρος λέγεται Τσιμπιτσούξ – αν σε τσιμπήσει με τα αγκάθια του, το τσίμπημα θα τσούξει, η Νέλλη - το κουνέλι κάνει ρίμα, όπως και η Μαλιμπού - η αλεπού) καθώς και η επιστράτευση των ζώων που τόσο συχνά συναντάμε στα παραμύθια – ο λαγός, η αρκούδα, ο σκίουρος, η αλεπού – σε συνάρτηση και με άλλα, όχι τόσο διαδεδομένα – θα λέγαμε και εξωτικά, σε σχέση με το σύμπαν των παραμυθιών, όπως ο ρινόκερος ή η λιμπελούλα. 

Ενώ το παραμυθικό στοιχείο υπάρχει διάχυτο, τα μηνύματα της ιστορίας, που προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες, είναι πάντα σαφή και ξεκάθαρα. Οι λιτές, χαριτωμένες και γεμάτες τρυφερότητα και χρώμα εικόνες της Λίζας Ηλιού ζωντανεύουν με τον καλύτερο τρόπο τη φαντασιακή – εικονοπλαστική πλευρά, με την έντονη παρουσίασή τους να δένει στέρεα και αρμονικά με την αφήγηση από την αρχή μέχρι το τέλος.


Δημοσιεύτηκε στο DIASTIXO τον Μάρτιο του 2017

23 February 2017

Συνέντευξη στην Πέρσα Κουμούτση


Πώς ορίζεται το μετάφρασμα από τους ίδιους τους μεταφραστές; Πότε πετυχαίνει και πότε αποτυγχάνει να μεταφέρει αυτούσιο το έργο ενός συγγραφέα, τη φιλοσοφία του, τα υπόγεια όσο και φανερά μηνύματα του; Και πόσο δύσκολο είναι να αναμετρηθεί κανείς με το έργο ενός δημιουργού που έχει ξεπεράσει τα στενά σύνορα του τόπου του; Στα αλήθεια, τι απαιτείται από τον μεταφραστή, ώστε να είναι σε θέση να μεταφέρει επιτυχώς στη γλώσσα του ένα κείμενο χωρίς να προδώσει το πρωτότυπο έργο; Αλλά κυρίως, σε ποιο βαθμό ο μεταφραστής μετέχει ουσιωδώς σε αυτό; Στο πλαίσιο του αφιερώματος που ετοιμάσαμε, ρωτήσαμε καταξιωμένους μεταφραστές και είχαν την ευγενική καλοσύνη να μας καταθέσουν τις απόψεις τους. Στο σημερινό τεύχος δημοσιεύουμε τις απόψεις της μεταφράστριας Βερίνας Χωρεάνθη, η οποία παράλληλα με την εξαιρετικά πυκνή μεταφραστική της δραστηριότητα, έχει δημοσιεύσει και δικά της λογοτεχνικά κείμενα, ποιήματα και χρονογραφήματα σε έντυπα και διαδικτυακά περιοδικά.

Συνέντευξη- επιμέλεια αφιερώματος: Πέρσα Κουμούτση

-Πώς θα ορίζατε επιγραμματικά το μετάφρασμα, κυρία Χωρεάνθη;

Το «μετάφρασμα» είναι το έργο που παράγεται από την απόδοση ενός κειμένου σε μία γλώσσα διαφορετική από την αρχική του, και το οποίο διατηρεί την ταυτότητα του πρωτοτύπου, έχοντας ωστόσο και δική του οντότητα.

-Άραγε οι μεταφραστές ενδίδουν ποτέ στον πειρασμό μιας «υπερερμηνείας», δηλαδή σε μια εξεζητημένη απόδοση του αρχικού κειμένου, όταν νιώθουν ότι αυτό αποκλίνει από τα δικά τους πρότυπα αισθητικής και φιλοσοφίας;

Προσωπικά δεν μου έχει τύχει ποτέ αυτό. Γενικά είμαι της άποψης ότι αν ο συγγραφέας θέλει να αποδώσει κάτι με συγκεκριμένο τρόπο, αυτό πρέπει να γίνεται σεβαστό από τους αποδέκτες του έργου του – είτε πρόκειται για τους μεταφραστές, είτε για τους αναγνώστες. Κι αν ο συγγραφέας θεωρεί ότι αυτό που θέλει να πει πρέπει να το πει υπερβολικά λιτά ή ωμά, ανάλογα πρέπει αυτό να αποδοθεί και στη γλώσσα του μεταφραστή. Διαφωνώ δηλαδή λίγο με την τακτική του να «διορθώνω» ότι δε μου αρέσει, γιατί ο τρόπος έκφρασης του καθενός είναι διαφορετικός κι αν ο μεταφραστής παρασυρθεί από τις δικές του αντιλήψεις για το τι είναι ωραίο, εύκολα μπορεί να λοξοδρομήσει και να ξεφύγει κατά πολύ από το αρχικό κείμενο, κάτι που τις περισσότερες φορές έχει σαν αποτέλεσμα την αλλοίωση του ύφους του συγγραφέα και, κατά συνέπεια, του «κλίματος» του έργου.

-Πότε το μετάφρασμα μειώνει το έργο και πότε το αναδεικνύει;

Σε μεγάλο βαθμό αυτό έχει να κάνει με τη μετάφραση που θα γίνει στο κάθε κείμενο, από την άλλη ωστόσο, επειδή από τη στιγμή που ο μεταφραστής παραδίδει το έργο, εμπλέκονται και άλλοι παράγοντες μέχρι την τελική έκδοσή του, ενδέχεται να υπάρξουν παρεμβάσεις που μπορεί να μην ευνοούν το μεταφρασμένο κείμενο. Γενικά ωστόσο πιστεύω ότι μια μετάφραση που μένει πιστή στο πρωτότυπο κείμενο με συγκεκριμένα περιθώρια δημιουργικών παρεμβάσεων από την πλευρά του μεταφραστή που δεν είναι σε βάρος του πρωτοτύπου και που με τη σειρά της σαν κείμενο λειτουργεί στη γλώσσα της απόδοσης εξίσου καλά, είναι σε γενικές γραμμές βέβαιο ότι θα αναδείξει το πρωτότυπο έργο.

-Πώς θα περιγράφατε τη σχέση συγγραφέα-μεταφραστή;

Θα έλεγα ότι ο μεταφραστής είναι ένας διαμεσολαβητής, κατά κάποιο τρόπο, ανάμεσα στον συγγραφέα και το κοινό. Υπάρχουν βιβλία που δεν θα έφταναν ποτέ στο κοινό μιας χώρας αν δεν υπήρχε κάποιος να τα μεταφράσει, καθώς δεν είναι όλοι τόσο επαρκείς γνώστες ξένων γλωσσών ώστε να είναι σε θέση να διαβάζουν βιβλία από το πρωτότυπο. Ύστερα, είναι και η πνευματική «επικοινωνία» του μεταφραστή με τον συγγραφέα – πολλές φορές ο μεταφραστής ουσιαστικά καλείται να μπει στο μυαλό του συγγραφέα για να κατανοήσει τις ενδόμυχες σκέψεις και προθέσεις του, ή τουλάχιστον να τις ερμηνεύσει προτού επιχειρήσει να τις αποδώσει στη γλώσσα του. Αν και αυτό που κάνει ο μεταφραστής είναι να ξαναγράφει ένα πρωτότυπο κείμενο από την αρχή, αυτή η διαδικασία μπορεί να εξελιχθεί σε κάτι ιδιαίτερα δημιουργικό για τον μεταφραστή, ανάλογα με το πόση ταύτιση ύφους μπορεί να επιτύχει με τον συγγραφέα και, στο τέλος της μέρας, πόσο το έργο που καλείται να μεταφράσει αρέσει και στον ίδιο σαν ανάγνωσμα.

-Είστε υπέρ της πιστής μετάφρασης ή της απόδοσης ενός κειμένου; Ποιά η διαφορά;

Αυτό είναι κάτι που το υπαγορεύει το ίδιο το κείμενο που έχεις μπροστά σου – εξαρτάται, δηλαδή, από το πόσο καλογραμμένο είναι ή όχι, και κατά πόσο το ύφος του συγγραφέα μπορεί να αποδοθεί ικανοποιητικά στην μητρική μας γλώσσα. Για παράδειγμα, είχα την τύχη να μεταφράσω το μυθιστόρημα του Κολμ Τοϊμπίν “The Story of the Night” (κυκλοφόρησε με τον τίτλο Λίγο πριν την αυγή από τις εκδόσεις Φυτράκη), ένα βιβλίο τόσο άρτιο και τόσο εξαιρετικά γραμμένο, που η μετάφρασή του ήταν απόλαυση και μου έδινε το έναυσμα να γίνω δημιουργική στη μεταφραστική διαδικασία, μένοντας ωστόσο απόλυτα πιστή στο ύφος και τις αποχρώσεις του κειμένου. Σε όλη τη μεταφραστική μου πορεία, το συγκεκριμένο βιβλίο ήταν κι εξακολουθεί να είναι το ωραιότερο που έχω μεταφράσει από σύγχρονη λογοτεχνία. Από την άλλη, βέβαια, όταν έχεις να κάνεις με βιβλία που «πάσχουν» για διάφορους λόγους, αναγκάζεσαι να «αυτοσχεδιάσεις» κατά κάποιον τρόπο, αλλά πάντα σε λογικά πλαίσια, ώστε το τελικό κείμενο να μπορεί να λειτουργήσει στη γλώσσα της απόδοσης. Όσο για τη διαφορά μετάφρασης – απόδοσης, η διαχωριστική γραμμή είναι άλλοτε ευκρινής και άλλοτε όχι και τόσο. Θα έλεγα ότι απόδοση καλούμαστε να κάνουμε όταν, για παράδειγμα, έχουμε μπροστά μας μια ιδιωματική έκφραση που φυσικά δε μπορεί να μεταφραστεί κατά λέξη, κι αν δεν υπάρχει αντίστοιχη έκφραση στη γλώσσα που μεταφράζουμε, θα την αποδώσουμε περιφραστικά.

-Είναι εύκολο να συμμεριστεί ο μεταφραστής το πνεύμα, τη φιλοσοφία του δημιουργού, όταν απέχει πολύ από την κουλτούρα του; Όταν δεν αντιλαμβάνεται επαρκώς το πνευματικό / πολιτιστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο δημιουργείται το πρωτότυπο έργο;

Ίσως να μην είναι τόσο εύκολο, αλλά μπορεί να επιτευχθεί σε μεγάλο βαθμό, μέσα από την ενασχόληση και την εξοικείωση με το κείμενο. Επίσης η εμπειρία του μεταφραστή βοηθάει πολύ σ’ αυτό. Είναι σα να βλέπεις μια ταινία από μια ξένη χώρα, της οποίας τα ήθη δεν γνωρίζεις, ωστόσο παρακολουθώντας την μπαίνεις σιγά σιγά στο πνεύμα και αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι καλύτερα τι θέλει να πει. Κάπως έτσι συμβαίνει και με τη μετάφραση ενός ανάλογου κειμένου, μόνο που εδώ χρειάζεται και πολλή επιπλέον δουλειά από τον μεταφραστή – έρευνα, αναζήτηση, λήψη πληροφοριών – αν θέλει να είναι το έργο του συνεπές στο πρωτότυπο και να είναι, σε τελική ανάλυση, και ο ίδιος σε θέση να κάνει τη μετάφραση χωρίς να «σκοντάφτει» – να φτάσει στο σημείο, δηλαδή, να κατέχει το κείμενο όσο καλύτερα μπορεί.

-Είναι κοινή η διαπίστωση ότι η μετάφραση που προέρχεται από ενδιάμεση γλώσσα μειώνει την αξία του πρωτοτύπου. Ποια είναι η δική σας άποψη και σε ποιο βαθμό πιστεύετε ότι «παραποιείται» το αυθεντικό κείμενο;

Αυτό ίσως δε μπορεί να το πει κανείς με απόλυτη βεβαιότητα, γιατί τις περισσότερες φορές που έχουμε να κάνουμε με μεταφράσεις αυτής της κατηγορίας, τα πρωτότυπα κείμενα προέρχονται από γλώσσες που ελάχιστοι γνωρίζουν και επομένως είναι δύσκολο να διαπιστώσεις αν και κατά πόσο έχει γίνει πιστή απόδοση. Γεγονός πάντως είναι ότι όσο πιο περίπλοκη είναι η μεταφραστική διαδικασία, τόσο πιο πιθανό είναι να «αλλοιωθεί» το αρχικό κείμενο – γίνεται λίγο σαν το χαλασμένο τηλέφωνο. Αλλά και πάλι, είναι θέμα πρωτίστως των μεταφραστών. Αν ο ενδιάμεσος μεταφραστής μείνει πιστός στο αρχικό έργο, ο δεύτερος μεταφραστής δεν έχει κανένα λόγο να μην κάνει το ίδιο με το κείμενο που θα πάρει στα χέρια του.


Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο FRACTAL τον Φεβρουάριο του 2017, στα πλαίσια του αφιερώματος στη λογοτεχνική μετάφραση
http://fractalart.gr/verina-choreanthi/